Dilekçeler Aşamasında Tensiple Verilen Kesin Sürenin Tanık Delili Bakımından Hukuki Sonuçları

Hukuk yargılamasında tarafların iddia ve savunma haklarını kullanırken uymakla yükümlü oldukları usuli süreler ve bu sürelerin hak düşürücü sonuçları, adil yargılanma ve hukuki dinlenilme haklarının sınırlarını belirleyen en temel dinamikler arasında yer almaktadır. Özellikle 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu ile Türk usul hukuku sistemine dahil edilen ön inceleme aşaması, tahkikatın sınırlarını çizen ve uyuşmazlık konularını somutlaştıran bir işlev görmektedir. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kararına konu olan hukuki uyuşmazlık, dilekçelerin karşılıklı verilmesi aşaması henüz tamamlanmadan veya ön inceleme duruşması yapılmadan, mahkemece tensip zaptı ile taraflara tanık bildirmeleri için kesin süre verilmesinin hukuki geçerliliğini ve bu süreye uyulmamasının tarafların delil gösterme hakkını ortadan kaldırıp kaldırmayacağını konu edinmektedir. Hukuki uyuşmazlığın merkezinde, usul ekonomisi ilkesi ile hukuki dinlenilme hakkı arasındaki hassas dengenin korunması ve tanık delilinin ikame edilebilme zamanının doğru tespiti yer almaktadır.

Türk usul hukukunda ilk derece yargılaması; dilekçelerin karşılıklı verilmesi, ön inceleme, tahkikat, sözlü yargılama ve hüküm olmak üzere beş temel aşamadan oluşmaktadır. Kanun koyucu, yargılamanın makul sürede bitirilmesi ve gereksiz duruşmaların önüne geçilmesi amacıyla ön inceleme aşamasını emredici bir düzenlemeyle tahkikatın önüne koymuştur. Hukuk Muhakemeleri Kanununun 137. maddesi uyarınca, ön inceleme aşamasında dava şartları ve ilk itirazlar incelenir, uyuşmazlık konuları tam olarak belirlenir, hazırlık işlemleri ile tarafların delillerini sunmaları ve delillerin toplanması için gereken işlemler yapılır. Kanunun açık hükmü karşısında, ön inceleme aşaması tamamlanmadan ve gerekli kararlar alınmadan tahkikat aşamasına geçilmesi ve tahkikat için duruşma günü verilmesi kesin olarak yasaklanmıştır. Bu emredici sistem, davanın başında tarafların hangi hususlarda uyuştuklarının ve hangi hususlarda ayrıştıklarının net bir şekilde ortaya konulmasını zorunlu kılmaktadır.

Delil, usul hukuku dogmatiğinde ancak ve ancak çekişmeli vakıaların ispatı için gösterilebilecek bir araçtır. Hukuk Muhakemeleri Kanununun 187. maddesinin birinci fıkrası, ispatın konusunu tarafların üzerinde anlaşamadıkları ve uyuşmazlığın çözümünde etkili olabilecek çekişmeli vakıaların oluşturduğunu açıkça hükme bağlamıştır. Taraflar arasındaki çekişmeli hususlar ise kanunun sistematiği gereğidir ki ancak ön inceleme duruşmasında belirlenebilir. Henüz tarafların dilekçelerinde ileri sürdükleri iddia ve savunmalar karşılıklı olarak değerlendirilmeden, hangi vakıaların çekişmeli olduğu mahkemece tespit edilmeden, davanın daha en başında tensip zaptı düzenlenerek taraflardan tanık listesi sunmalarının beklenmesi usul hukuku mantığıyla bağdaşmamaktadır. Çekişmeli vakıanın henüz var olmadığı bir aşamada, bu vakıayı ispat edecek delilin gösterilmesini istemek, hukuki dayanaktan yoksundur.

Davanın başında tensip zaptı ile delillerin gösterilmesi için kesin süre verilmesi, tarafların dilekçelerinde gösterdikleri ancak henüz sunmadıkları belge niteliğindeki deliller yönünden Hukuk Muhakemeleri Kanununun 140. maddesinin beşinci fıkrası uyarınca ön inceleme duruşmasında iki haftalık kesin süre verilmesi imkanı ile de çelişmektedir. Kanun, belgelerin sunulması için ön inceleme aşamasında bir süre öngörmüşken, takdiri bir delil olan ve doğrudan sözlülük ilkesiyle ilişkili bulunan tanık delili için davanın daha başında kesin mehil verilmesini kabul etmemektedir. Dolayısıyla, tarafların uyuştukları ve ayrıştıkları hususlar henüz belirlenmeden, ön inceleme duruşmasından önce tensiple "tanık bildirmeleri" yönünde taraflara kesin süre verilmesi usule aykırı olup, bu yönde verilen kesin mehil taraflar aleyhine hukuki bir sonuç doğurmamaktadır. Davalının davaya süresinde cevap vermemiş olması veya cevap dilekçesinde açıkça tanık deliline dayanmamış olması, savunmasını ispat etme ve hukuki dinlenilme hakkını ortadan kaldırmamaktadır. Cevap süresini kaçıran davalı, davacının dava dilekçesinde ileri sürdüğü vakıaların tamamını inkar etmiş sayılmaktadır. Süresinde cevap vermeyen davalı, davacıya kusur isnat edemeyecek olsa bile, davacının iddialarının gerçekte meydana gelmediğini, evlilik birliğini temelinden sarsacak nitelikte olayların yaşanmadığını kanuni süreler içinde delil bildirerek ispat etme hakkına sahiptir. aksinin kabulü, usuli bir eksiklik nedeniyle tarafın savunma hakkını tamamen elinden almak anlamına gelir ki bu durum anayasanın 36. maddesinde ve Hukuk Muhakemeleri Kanununun 27. maddesinde güvence altına alınan hukuki dinlenilme hakkını açıkça zedeler.

Hukuk yargılamasında taraflar arasında adil bir dengenin kurulmasını ifade eden "silahların eşitliği" ilkesi de ön inceleme aşamasından önce delil sunma zorunluluğunun esnetilmesini gerektirmektedir. Somut uyuşmazlıkta, tensip zaptı ile verilen kesin süreye rağmen tanık bildirmeyen davacının tahkikat aşamasında hazır ettiği tanıklarının mahkemece dinlenilmesine karar verilirken, davalının tanık bildirmek için süre talebinin reddedilmesi taraflar arasındaki usuli dengeyi bozmuştur. Kamu düzenini yakından ilgilendiren ve Türk Medeni Kanununun 184. maddesi uyarınca hakimin kanıtları serbestçe takdir etmesi gereken boşanma davalarında, usul kurallarının katı ve hatalı yorumlanarak taraflardan birinin delillerini sunmasının engellenmesi kabul edilemez. Bu itibarla, ön inceleme aşaması usulüne uygun şekilde ikmal edilmeden tahkikata geçilerek eksik inceleme ile hüküm kurulması, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu tarafından bozma sebebi olarak kabul edilmiştir. Hakim, tarafların iddia ve savunmaları çerçevesinde uyuşmazlık noktalarını netleştirmeli, davalıya tanıklarını göstermesi için usulüne uygun şekilde süre vermeli ve toplanan tüm delilleri birlikte değerlendirerek karar vermelidir.

Dilekçelerin karşılıklı verilmesi aşaması tamamlanmadan ve tarafların uyuştukları ile ayrıştıkları hususlar ön inceleme duruşmasında net olarak belirlenmeden, mahkemece davanın başında tensip zaptı ile taraflara tanık bildirmeleri için kesin süre verilmesi hukuki sonuç doğurmaz. Delil, ancak Hukuk Muhakemeleri Kanununun 187. maddesinin birinci fıkrası uyarınca çekişmeli vakıalar için gösterilebilir. Taraflar arasındaki çekişmeli hususlar ise ön inceleme duruşmasında tespit edilir. Davaya süresinde cevap vermeyen davalı, davacının iddialarını inkar etmiş sayılacağından, davacının dayandığı vakıaların gerçekleşmediğine yönelik olarak kanuni süre içinde delil ve tanık bildirme hakkına sahiptir. Ön inceleme aşaması tamamlanmadan tahkikata geçilmesi ve taraflardan birinin tanıkları dinlenirken diğer tarafın tanık bildirme talebinin reddedilmesi, hukuki dinlenilme hakkı ile silahların eşitliği ilkesine ve Türk Medeni Kanununun 184. maddesinde düzenlenen boşanma yargılaması usulüne açıkça aykırılık teşkil eder.

Usul Hukuku - İlk Derece Yargılamasının aşamaları - Ön İnceleme - Delil Gösterilme Zamanı - Çekişmeli Vakıa - Tanık Bildirme - Kesin Süre - Hukuki Dinlenilme Hakkı - Silahların Eşitliği İlkesi

İlk derece yargılaması beş temel aşamadan oluşur, bunlar, dilekçelerin karşılıklı verilmesi, ön inceleme, tahkikat, sözlü yargılama ve hükümdür.

“Ön inceleme duruşmasında dava şartları ve ilk itirazlar ile sınırlı olmak üzere tanık dinleme, belge inceleme, bilirkişi görüşü alma, keşif yapma ve yemin teklif etme gibi işlemler yapılabilir, ancak tahkikata yönelik işlemler yapılamaz.

Ön inceleme tamamlanmadan ve gerekli kararlar alınmadan tahkikata geçilemez ve tahkikat için duruşma günü verilemez.

Dilekçeler aşaması tamamlandıktan sonra öncelikle dosya üzerinden dava şartları ve ilk itirazların incelenmesi; bu konularda olumlu veya olumsuz bir karar verilmesi, dosya üzerinden karar verilemeyen dava şartları ile ilk itirazlar hakkında karar verilmek ve diğer ön inceleme işlemlerini yapmak üzere tarafların ön inceleme duruşmasına davet edilmesi, ön inceleme duruşmasında gerekli usul işlemleri yapıldıktan sonra, tahkikat duruşmasına geçilmesi gerekir.

Tarafların henüz uyuştukları ve ayrıştıkları hususlar belirlenmeden tensip ile birlikte kesin süre verilerek tanıkların bildirilmesi doğru olmadığı gibi tensip tutanağı ile verilen kesin süreye rağmen tanıklarını bildirmeyen davacı tanıklarının dinlenmesine karar verilmesine karşın davalı tanıklarının bildirilmesi isteminin reddine karar verilmesi silahların eşitliği ilkesi gereğince doğru değildir.” (Yargıtay Hukuk Genel Kurulu. (2016). E. 2014/2-433, K. 2016/63 sayılı karar (22 Ocak 2016). Yargıtay Karar Arama. [Çevrimiçi] Bağlantı: https://karararama.yargitay.gov.tr [Erişim tarihi 25 Mayıs 2026].)

“Yargılamanın gereksiz yere uzamasının engellenmesi; mahkemenin ve tarafların yargılamada gereken hazırlığı davanın başında yapmasının sağlanması bakımından, Hukuk Muhakemeleri Kanunu ile dilekçelerin verilmesinden sonra ve tahkikat aşamasından önce gelmek üzere "ön inceleme" adıyla yeni bir yargılama aşaması kabul edilmiştir. Gereksiz duruşmalara ilişkin uygulamadaki eski alışkanlıkların devam etmesinin kesin olarak önüne geçilmesi amacıyla kanun koyucu, ön inceleme aşaması tamamlanmadan ve bu aşamada alınması gereken kararlar alınmadan tahkikat aşamasına geçilmesini ve tahkikat için duruşma günü belirlenmesini kesin bir ifade ile (emredici nitelikteki bir düzenlemeyle) yasaklamıştır.” (Pekcanıtez, H., Atalay, O., & Özekes, M. (2011). Medeni usul hukuku (11. bs., ss. 375–376). Ankara: Yetkin Yayınları.)

Av. Ahmet Can

Mail : ahmetcan@ahmetcan.av.tr

Whatsapp : 0 532 409 18 85

Yasal güncellemelerden haberdar olmak için Abone Olun ⇛ 🔁

Diğer Yazılarımız Ve Kararlar:

İşe İade Kararı Sonrası İş Koşullarında Aleyhe Değişiklik: Fiilî Başlatmama Hâli ve Hukuki Sonuçları

Mesleki Yeterlilik Yoksa, Sorumluluk Kaçınılmazdır

Ücret Kesme Cezasında Sınırlar ve Çözüm Önerileri

İşten Çıkarılma Durumunda Haklarınız Neler?

İşçinin Prim Talep Hakkı: Süre ve Çalışma Kriterleri

İş Hayatında İbraname Gerçekten Her Şeyi Siler mi?

Fazla Mesai, Hafta Tatili ve UBGT Ücretleri: İşverenin Delil Sorumluluğu ve Tanık Beyanlarının Hukuki Önemi