Türk Rekabet Hukukunda Uyumlu Eylem

Türk rekabet hukukunda uyumlu eylem, 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'un (RKHK) 4. maddesi kapsamında yasaklanan üç ana danışıklılık türünden biridir. 

RKHK m. 4/1 “Belirli bir mal veya hizmet piyasasında doğrudan veya dolaylı olarak rekabeti engelleme, bozma ya da kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran yahut doğurabilecek nitelikte olan teşebbüsler arası anlaşmalar, uyumlu eylemler ve teşebbüs birliklerinin bu tür karar ve eylemleri hukuka aykırı ve yasaktır.” RKHK m. 4/2 (Uyumlu Eylem Karinesi): “Bir anlaşmanın varlığının ispatlanamadığı durumlarda piyasadaki fiyat değişmelerinin veya arz ve talep dengesinin ya da teşebbüslerin faaliyet bölgelerinin, rekabetin engellendiği, bozulduğu veya kısıtlandığı piyasalardakine benzerlik göstermesi, teşebbüslerin uyumlu eylem içinde olduklarına karine teşkil eder.”

Uyumlu eylem, teşebbüsler arasında rekabeti sınırlayıcı bir anlaşmanın varlığı kanıtlanamadığı durumlarda, teşebbüslerin kendi bağımsız davranışları yerine geçen bir koordinasyon veya pratik bir iş birliğini ifade eder. Bu müessesenin temel amacı, teşebbüslerin kanuna karşı hile yoluyla rekabeti sınırlayıcı uygulamalarını meşru göstermelerini engellemek ve gizli işbirliği modellerini yaptırım altına almaktır. Ekonomik ve rasyonel gerçeklere dayanmayan bilinçli paralel davranışlar, rekabetin kısıtlanması sonucunu doğuruyorsa uyumlu eylem kapsamında değerlendirilir.

Uyumlu Eylemin Temel Unsurları: a) Teşebbüs Sayısı: En az iki veya daha fazla bağımsız teşebbüsün varlığı şarttır. b) Bilinçli Paralellik (Conscious Parallelism): Teşebbüslerin pazar davranışlarında, rekabetin risklerini bilerek ortadan kaldıran bir eşgüdüm bulunmalıdır. c) İrtibat/Haberleşme: Teşebbüsler arasında doğrudan veya dolaylı bir bağlantı veya bilgi akışı bulunması, davranışların tesadüfi olmadığını gösteren bir unsurdur. d) Belirsizliğin Giderilmesi: Uyumlu eylemin temel amacı, rakiplerin gelecekteki davranışlarına ilişkin pazardaki belirsizliğin ortadan kaldırılmasıdır. e) Rekabetin Kısıtlanması: Bu koordinasyonun rekabeti engelleme, bozma veya kısıtlama amacını taşıması veya bu etkiyi doğurması yeterlidir.Yazılı/sözlü anlaşma şartı yoktur; hatta sessiz işbirliği bile yeterlidir.  Anlaşma ile farkı: Anlaşmada irade beyanı (karşılıklı taahhüt) aranırken, uyumlu eylemde sadece pratik işbirliği yeterlidir.

RKHK'nın 4. maddesi uyarınca; bir anlaşmanın varlığının ispatlanamadığı durumlarda piyasadaki fiyat değişmelerinin, arz-talep dengesinin veya faaliyet bölgelerinin, rekabetin engellendiği piyasalardakine benzerlik göstermesi, teşebbüslerin uyumlu eylem içinde olduklarına karine teşkil eder. Bu durumda ispat yükü yer değiştirerek teşebbüslere geçer. Teşebbüsler, söz konusu paralel davranışların ekonomik ve rasyonel gerçeklere dayandığını (örneğin hammadde maliyetlerindeki artış veya enflasyon) kanıtlayarak sorumluluktan kurtulabilirler.

Uyumlu eylemler, az sayıda ve birbirine yakın güçte teşebbüslerin bulunduğu oligopol piyasalarda daha sık gözlemlenir. Bu pazarlarda teşebbüsler arasındaki oligopolistik bağımlılık nedeniyle, birinin fiyat artışını diğerinin izlemesi rasyonel bir pazar davranışı (akıllıca uyum) olabileceği gibi, bir uyumlu eylem belirtisi de olabilir. Rekabet Kurulu analizlerinde, salt paralel davranışın ötesinde, teşebbüsler arasında iletişim sistemi veya kolaylaştırıcı eylemler bulunup bulunmadığını dikkatle inceler.

Uyumlu eylemler yoluyla RKHK'nın 4. maddesinin ihlali durumunda: a) ilgili teşebbüslere ağır idari para cezaları uygulanır, b) Sözleşme hukukundan farklı olarak, uyumlu eylemler genellikle bir hukuki işlem niteliği taşımayıp fiili duruma dayandıkları için, RKHK m. 56'daki geçersizlik yaptırımı teknik olarak uyumlu eylemler için uygulanmaz, c) Uyumlu eylem nedeniyle zarar görenler, uğradıkları zararın üç katı oranında tazminat talep edebilirler.