Türk Rekabet Hukukunda ortak alım anlaşmaları (joint purchasing agreements), birden fazla teşebbüsün (işletmenin) mal veya hizmet alımını birlikte gerçekleştirmek amacıyla yaptığı anlaşmaları ifade eder.

Bu anlaşmaların temel amacı: ölçek ekonomisi sağlamak, pazarlık gücünü artırmak, işlem maliyetlerini düşürmek veya tedarik zinciri verimliliğini artırmak olabilmektedir. 

Türk hukukunda açık bir “ortak alım” tanımı 4054 sayılı Kanun’da yer almaz; ancak uygulamada bu tür anlaşmalar 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun m.4 kapsamında değerlendirilir.

4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'un 4. maddesi, teşebbüsler arası anlaşmaların rekabeti engelleme, bozma veya kısıtlama amacı taşıması ya da bu etkiyi doğurması halinde yasak olduğunu belirtir.

Ortak alım; birden çok teşebbüsün ortak kontrol ettiği bir şirket üzerinden veya kontrol hakkı olmaksızın sadece hissedarı oldukları yapılarla ya da sözleşmeye dayalı bir düzenleme yoluyla alım yapması şeklinde gerçekleşir. 

Bu tür anlaşmalar yatay nitelikte olabilir (aynı seviyedeki rakipler arasında) ve şu riskleri taşır: alım fiyatlarının birlikte belirlenmesi → alım tarafında kartel benzeri davranış (monopson etkisi), tedarikçilere toplu baskı uygulanması, rekabete duyarlı bilgilerin (fiyat, miktar, strateji) paylaşılması, alım gücü sayesinde piyasada rekabetin bozulması. 

Türk Rekabet Hukukunda ortak alım anlaşmaları, kategorik olarak yasak değildir. Türkiye'de ortak alım anlaşmaları için özel bir grup muafiyeti tebliği bulunmamaktadır. Bu nedenle her anlaşma bireysel olarak incelenir ve somut olay bazında etki analizi yapılır. 

Rekabet Kurulu, bu anlaşmaları değerlendirirken genellikle Yatay İşbirliği Anlaşmaları Hakkında Kılavuzu esas alır.

(1) İlgili Pazarın Tanımlanması, (Ürün pazarı, Coğrafi pazar, (2) Pazar Gücü Analizi (Tarafların alım pazarındaki toplam payı, Satış pazarındaki toplam payı, (3) Alıcı Gücü (Buyer Power) (Ortak alım yapısı:Tedarikçiler üzerinde baskı oluşturuyor mu?, Tedarikçilerin pazardan dışlanmasına yol açıyor mu?), (4) Rekabetçi Etkiler (Satış tarafında koordinasyona yol açıyor mu?, Nihai tüketici fiyatlarına etkisi nedir? (5) Muafiyet (m.5) Değerlendirmesi (Bir ortak alım anlaşması m.4 kapsamında sınırlayıcı bulunursa dahi, şu şartlar sağlanırsa bireysel muafiyet alabilir: Ekonomik veya teknik gelişme sağlamalı, Tüketici yararı yaratmalı, Rekabet zorunlu olandan fazla sınırlanmamalı, Rekabet tamamen ortadan kalkmamalı) 

Verimlilik sağlayan yapılar korunabilir. Ancak alıcı karteline dönüşmesi halinde ağır ihlal sayılır.

Pazar Payı Eşiği (Güvenli Liman): Genel kural olarak, tarafların hem satın alma pazarındaki hem de satış pazarındaki toplam pazar payları belirli bir eşiğin (genellikle %15) altındaysa, bu anlaşmaların rekabeti önemli ölçüde sınırlamadığı varsayılır.

Bireysel Muafiyet (Madde 5): Pazar payı yüksek olsa bile, anlaşma şu 4 koşulu sağlıyorsa muafiyet alabilir: Malların üretimi veya dağıtımında iyileşme sağlaması (Örn: Maliyet düşüşü). Tüketicinin bundan yarar görmesi (Örn: Düşen maliyetin fiyata yansıması).Rekabetin zorunlu olandan fazla sınırlanmaması. Rekabetin önemli bir bölümünün ortadan kalkmaması.

Türk Rekabet Hukukunda ortak alım anlaşmalarının olumlu yanı, verimliliktir. Teşebbüslerin alım güçlerini birleştirerek daha düşük fiyattan mal almalarını, ölçek ekonomisinden yararlanmalarını ve taşıma/depolama maliyetlerini düşürmelerini sağlar. Bu tasarrufların tüketiciye daha düşük fiyat olarak yansıması beklenir.

Türk Rekabet Hukukunda ortak alım anlaşmalarının olumsuz etkileri de bulunmaktadır. İşbirliği taraflarının çok yüksek bir pazar payına sahip olması durumunda, tedarikçiler üzerinde rekabeti bozucu bir baskı (monopson gücü) oluşabilir. Rakiplerin maliyet yapılarının (girdilerinin) büyük oranda ortaklaşması, nihai ürün satış fiyatlarında da paralelliğe ve rekabetin azalmasına yol açabilir. Ortak alım süreci, rakiplerin birbirlerinin ticari sırlarını (üretim miktarı, stok vb.) öğrenmesine ve pazarda uyumlu eylem içine girmelerine zemin hazırlayabilir.

Özetle; küçük ve orta ölçekli işletmelerin (KOBİ'lerin) büyük rakipleriyle rekabet edebilmek için maliyetlerini düşürmek amacıyla yaptıkları ortak alım anlaşmaları, rekabet hukuku tarafından genellikle desteklenirken; pazar gücü yüksek dev şirketlerin yaptığı anlaşmalar yakından denetlenir.