Türk rekabet hukukunda yatay anlaşma, üretim veya dağıtım zincirinin aynı seviyesinde faaliyet gösteren, yani birbirine rakip olan teşebbüsler arasında yapılan mutabakatları ifade eder. Bu kavram, rekabet hukukunun en hassas ve sıkı denetlenen alanlarından birini oluşturmaktadır.

Türk Rekabet Hukuku perspektifinden yatay anlaşmaların temel özellikleri, türleri ve hukuki sonuçları şu şekildedir:

Teşebbüslerin Konumu: Yatay anlaşmaların en belirleyici unsuru, tarafların aynı mal veya hizmet piyasasında ve bu piyasanın aynı aşamasında bulunmalarıdır. Örneğin, iki beyaz eşya üreticisi, iki çimento şirketi veya iki mobil telefon üreticisi arasındaki anlaşmalar yatay niteliktedir.

Rekabeti Kısıtlama Potansiyeli: Yatay anlaşmalar pazar yapısını doğrudan etkileyen, pazar payını artıran ve ilgili piyasadaki rakip teşebbüslerin sayısını azaltan işlemlerdir. Bu nedenle, rekabetin sınırlanması olasılığı bu tür anlaşmalarda dikey anlaşmalara oranla çok daha yüksektir.

Hukuki Dayanak ve Yasaklama (RKHK m. 4): 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun'un (RKHK) 4. maddesi, belirli bir mal veya hizmet piyasasında rekabeti engelleme, bozma veya kısıtlama amacını taşıyan veya bu etkiyi doğuran her türlü yatay anlaşmayı hukuka aykırı ve yasak kabul eder. Yasaklama için zararlı bir sonucun fiilen doğmuş olması şart değildir; rekabeti kısıtlama amacı veya böyle bir potansiyelin varlığı yeterlidir.

Kartel İlişkisi: Yatay anlaşmaların en ağır ve tehlikeli türü "kartel" olarak adlandırılır. Karteller; rakipler arasında fiyat tespiti, müşteri veya bölge paylaşımı, arz miktarının kısıtlanması veya ihalelerde danışıklı hareket edilmesi gibi rekabeti doğrudan ortadan kaldırmaya yönelik eylemlerdir.

Başlıca Yatay İhlal Örnekleri:

Fiyat Tespiti: Mal veya hizmetlerin alım ya da satım fiyatının, maliyet ve kâr gibi unsurların rakiplerce birlikte belirlenmesi.

Pazar Paylaşımı: Bölge, müşteri veya kaynakların rakipler arasında bölüşülmesi; böylece teşebbüslerin kendi bölgelerinde "tekel benzeri" bir konuma sahip olması.

Arzın Kontrolü: Piyasaya sunulacak mal veya hizmet miktarının sınırlandırılması veya kontrol edilmesi.

Girişlerin Engellenmesi: Rakip teşebbüslerin faaliyetlerinin zorlaştırılması veya piyasaya yeni girecek olanların engellenmesi amacıyla yapılan boykot ve benzeri davranışlar.

De Minimis Kuralı: Teşebbüsler arasındaki yatay anlaşmaların rekabet üzerindeki etkisi "önemsenmeyecek kadar küçük" (de minimis) olsa dahi, Türk hukukunda RKHK'nın 4. maddesi "rekabetin hissedilir derecede etkilenmesi" şartını aramadığı için kural olarak bu anlaşmalar da yasak kapsamındadır. Ancak, Kanun'da yapılması planlanan veya bazı ikincil mevzuat çalışmalarıyla bu konuda eşiklerin getirilmesi tartışılmaktadır.

Muafiyet Rejimi: Her ne kadar yatay anlaşmalara "sıcak bakılmasa" da, ekonomik ve teknik gelişme sağlayan bazı yatay iş birliği türleri (Ar-Ge veya uzmanlaşma anlaşmaları gibi) RKHK'nın 5. maddesindeki şartları taşımaları halinde muafiyetten yararlanabilirler. Rekabet Kurulu, bu çerçevede "Araştırma ve Geliştirme Anlaşmalarına İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği" ve "Uzmanlaşma Anlaşmalarına İlişkin Grup Muafiyeti Tebliği" gibi düzenlemelerle belirli yatay iş birliği türlerini yasak kapsamından çıkarmıştır.

Hukuki Yaptırım: RKHK'nın 4. maddesine aykırı olan yatay anlaşmalar, Kanun'un 56. maddesi uyarınca geçersizdir. Bu geçersizlik, anlaşmanın yapıldığı andan itibaren hüküm ifade eder; yani mutlak butlanla sakattır. Ayrıca, bu tür ihlalleri gerçekleştiren teşebbüslere ağır idari para cezaları uygulanmaktadır.