Türk rekabet hukukunda dikey anlaşma, üretim veya dağıtım zincirinin farklı seviyelerinde faaliyet gösteren iki veya daha fazla teşebbüs arasında, belirli mal veya hizmetlerin alımı, satımı veya yeniden satımı amacıyla yapılan mutabakatları ifade eder. Diğer bir deyişle, ekonomik sürecin hammadde temininden nihai tüketiciye ulaşmasına kadar geçen farklı aşamalarında yer alan (örneğin üretici ve toptancı veya toptancı ve perakendeci gibi) işletmeler arasındaki ticari ilişkilerdir.

Dikey anlaşmaların temel özellikleri ve hukuki rejimi şu başlıklar altında detaylandırılabilir:

Yatay Anlaşmalardan Farkı

Yatay anlaşmalar, üretim zincirinin aynı seviyesindeki rakip teşebbüsler (örneğin iki beyaz eşya üreticisi) arasında yapılırken; dikey anlaşmalar, tedarik zincirinin farklı halkalarındaki (örneğin bir otomobil üreticisi ile onun yetkili bayisi) teşebbüsler arasında kurulur. Rekabet hukuku, rakipler arası yatay anlaşmaları (kartelleri) genellikle daha tehlikeli görerek "per se" (kendiliğinden) yasaklama eğilimindeyken, dikey anlaşmaların çoğu kez dağıtımda etkinlik sağladığı ve markalar arası rekabeti artırdığı kabul edilir.

Başlıca Dikey Anlaşma Türleri

Tek Elden Dağıtım (Münhasır Dağıtım): Sağlayıcının, malları yeniden satmak üzere belirli bir bölgede veya belirli bir müşteri grubu için sadece bir alıcıyı yetkilendirdiği anlaşmalardır.

Tek Elden Satın Alma: Alıcının, sözleşme konusu malları sadece sağlayıcıdan veya sağlayıcının gösterdiği bir kaynaktan almayı taahhüt ettiği ilişkilerdir.

Franchising (İmtiyaz): Marka, logo ve işletme yöntemlerinin (know-how) kullanımı için verilen lisansları ve ticari/teknik yardımları içeren kapsamlı dikey iş birliği modelleridir.

Seçici Dağıtım: Sağlayıcının, ürünlerini sadece belirli niteliksel veya niceliksel kriterleri karşılayan dağıtıcılara sattığı, bu dağıtıcıların da ürünleri yetkilendirilmemiş kişilere satmama yükümlülüğü altına girdiği sistemdir.

Fason Üretim: Bir müteahhit firmanın, üretim sorumluluğunu kendi talimatları doğrultusunda bir taşeron firmaya devrettiği anlaşmalardır.

Olumlu ve Olumsuz Ekonomik Etkiler

Olumlu Etkiler: Dağıtım kanallarının rasyonelleştirilmesi, maliyet tasarrufu, satış öncesi ve sonrası hizmet kalitesinin artması, yeni pazarlara girişin kolaylaşması ve "bedavacılık" (free-riding) sorununun (bir bayinin diğerinin reklam ve yatırım maliyetlerinden haksız yararlanması) önlenmesidir.

Olumsuz Etkiler: Marka içi rekabetin (aynı markayı satanlar arasındaki yarışın) azalması, pazarın rakip sağlayıcılara veya alıcılara kapatılması (foreclosure) ve pazara giriş engellerinin yükseltilmesidir.

Hukuki Denetim ve Muafiyet Rejimi

Dikey anlaşmalar, rekabeti kısıtlayıcı hükümler içermeleri durumunda 4054 sayılı Rekabetin Korunması Hakkında Kanun’un (RKHK) 4. maddesi kapsamında yasaktır. Ancak bu anlaşmaların sağladığı ekonomik faydalar nedeniyle, belirli şartları taşımaları halinde 5. madde uyarınca bireysel muafiyet alabilirler veya ilgili Grup Muafiyeti Tebliğleri (örneğin 2002/2 veya 2017/3 sayılı Tebliğler) kapsamında doğrudan koruma altına girerler.

Pazar Payı Eşiği: 2002/2 sayılı Tebliğ uyarınca, dikey anlaşmaların grup muafiyetinden yararlanabilmesi için sağlayıcının (veya bazı durumlarda alıcının) ilgili pazardaki payının %40'ı aşmaması gerekir.

Ağır Sınırlamalar (Kara Liste): Bir dikey anlaşmada aşağıdaki hükümler yer alıyorsa, anlaşma pazar payına bakılmaksızın grup muafiyeti kapsamı dışında kalır ve genellikle hukuka aykırı kabul edilir:

Yeniden Satış Fiyatının Belirlenmesi: Alıcının ürünü satacağı sabit veya asgari fiyatın sağlayıcı tarafından dikte edilmesi yasaktır (azami fiyat veya tavsiye fiyat belirlenmesi genellikle mümkündür).

Müşteri ve Bölge Kısıtlamaları: Alıcının satış yapacağı bölgelerin veya müşteri gruplarının sınırlandırılması (belirli istisnalar hariç) yasaktır.

Pasif Satışların Engellenmesi: Alıcının, başka bir bölgedeki müşteriden gelen talebi karşılamasının (pasif ticaret) yasaklanması ağır bir ihlaldir.

Rekabet Etmeme Yükümlülüğü: Alıcıya getirilen, sağlayıcının rakipleriyle çalışmama yükümlülüğü kural olarak 5 yıl ile sınırlıdır; süresiz veya 5 yılı aşan yasaklar grup muafiyetinden yararlanamaz.

Türk Rekabet Hukuku'nda dikey anlaşmaların analizinde "etki" yaklaşımı esastır; yani anlaşmanın piyasadaki markalar arası rekabeti güçlendirip güçlendirmediği ve tüketici refahına katkı sağlayıp sağlamadığı her somut olayda ayrı değerlendirilir.