Yurt Dışında Çalışan Bir İşçinin Gerçek Ücretinin İspatlanması İle Emsal Ücret, Tanık Beyanları ve Hukuki İspat Külfeti Dağılımı

Yurt dışında Türk işverenler nezdinde istihdam edilen Türk işçilerinin, ücretlerinin bir kısmının elden ödenmesi ve bu sebeple sosyal güvenlik primlerinin (prime esas kazanç) düşük bildirilmesi yönündeki iddiaları, iş hukukunun en temel ve sıklıkla karşılaşılan uyuşmazlık konularından birini teşkil etmektedir. Bu usulsüzlük, işçinin 4857 sayılı İş Kanunu'nun 24/II-e ve/veya f bentleri uyarınca iş sözleşmesini haklı nedenle derhâl feshetme hakkını doğurur. Kıdem tazminatı gibi yasal alacakların hesaplanmasında ise, ispatlanan gerçek ücretin esas alınması zorunludur.

İşçinin, resmi kayıtlarda görünmeyen veya sözleşmede belirtilenden daha yüksek olan gerçek ücretini (elden ödenen kısmı dahil) ispatlama süreci, iş hukuku yargılamasında özel ispat kurallarına ve Yargıtay’ın geliştirdiği emsal ücret araştırması metoduna dayanmaktadır.

I. Gerçek Ücret İddiası Ve İspat Külfeti

A. Çalışma Yaşamındaki Usulsüzlüğün Niteliği

Çalışma yaşamında, işverenlerce daha az vergi veya sigorta primi ödenmesi amacıyla, iş sözleşmesi ya da ücret bordrolarında gösterilen ücretlerin gerçeği yansıtmadığı sıklıkla görülmektedir. Bu durum, işçilik alacakları ve sosyal güvenlik haklarının tespitinde işçi aleyhine önemli hak kayıplarına yol açmaktadır. Sorunun temelinde ülkemizde faaliyet gösteren bazı işletmelerin, işçinin ücretini farklı miktarlarda göstermesi yatmaktadır. Bu hukuksuz uygulamada daha ziyada işçiye asgari ücret düzeyinde olmak üzere görünürde bir temel ücret ödenmekte ve onun üzerindeki miktarı hiçbir kayda bağlamadan elden ya da farklı başka yöntemlerle ödenmektedir. Böylelikle, işverenin vergi, prim ve işçilik alacakları gibi çeşitli yasal yükümlülüklerinin temelini oluşturan ücrete dayalı matrah küçültülmeye çalışılmaktadır. Çifte bordro olarak da ifade edilen bu (asgari ücret bordrosu + elden fark) uygulama, gerçek ücretin gizlenmesi yoluyla vergi/prim ve işçilik alacaklarını azaltma girişimidir. Türk İş Hukukunda geçerli olan ölçüt gerçek ücrettir. Yargıtay içtihatlarına göre, ücretin bankadan asgari gösterilip farkın elden ödenmesi, ispatlandığı ölçüde yok sayılır ve alacaklar gerçek ücrete göre hesaplanır. (Bkz: Yargıtay 9. Hukuk Dairesi E. 2022/2680 K. 2022/3849 T. 22.3.2022)

B. İspat Külfetinin Dağılımı

Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) prensiplerine göre, özel hukuk yargılamalarında kural olarak taraflarca getirilme ilkesi geçerlidir. Buna göre:

İşçinin Yükümlülüğü: İşçinin, alacağın (gerçek ücretin) miktarını ispat etmesi gerekmektedir.
İşverenin Yükümlülüğü: İşverenin ise bu alacağın ödendiğini ispat etmesi gerekir. Ücretin ödendiği, işveren tarafından ancak yazılı belgelerle ispatlanabilir. İşveren, ücret hesap pusulası düzenleme yükümlülüğüne sahiptir.

4721 Sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 6. ve HMK'nin 190, 191 ve devam eden maddeleri gereğince genel ispat kuralları doğrultusunda ispat yükü çalışma olgusunun varlığı açısından davacı işçi, çalışmanın bulunmadığı ya da ücretinin ödendiği açısından davalı işveren üzerindedir. Ücret miktarı konusunda da aynı kurallar geçerlidir (Adana BAM, 7. HD., E. 2018/3459 K. 2018/1495 T. 1.11.2018)

İşçi, ücret alacaklarına temel alınan bordrolardaki ücretin gerçeği yansıtmadığını, gerçekte daha yüksek ücret aldığını iddia ettiğinde, bu iddiasını kanıtlama yükü altına girer.

II. Gerçek Ücretin İspatlanmasında Kullanılan Yöntemler

İş hukukunda ücret, işçinin en temel alacağı ve sosyal haklarının (kıdem tazminatı, ihbar tazminatı, SGK hakları) hesaplanmasında esas olduğundan, mahkemeler ücretin gerçek değerini belirlemede özel bir hassasiyet göstermektedir.

A. Tanık Beyanlarının Rolü ve Yazılı Delil Sınırı

Yargıtay ve Bölge Adliye Mahkemesi kararlarında, ücret alacaklarının kural olarak yazılı delille ispatlanması gerektiği belirtilmekle birlikte, uygulamada ücretin bir kısmının elden (kayıt dışı) verildiğine dair iddiaların, emsal değerler ve buna ek olarak tanıkla kanıtlanması ilkesi benimsenmiştir.

Özel İspat Usulleri: Davacı işçinin yaptığı iş, ihtisası, çalışma koşulları ve diğer özel durumları bir arada değerlendirildiğinde, belgelendirilen tutardan daha fazla ücrete layık olduğunun anlaşılması halinde, özel ispat usullerinden (tanık) yararlanılabilir.
Hayatın Olağan Akışına Aykırılık: Nitelikli ve tecrübeli bir işçinin, yaptığı işin özelliğine göre asgari ücretle çalışmasının hayatın olağan akışına aykırı olduğu kabul edilir. Bu durumda işveren tarafından asgari ücret üzerinden düzenlenen belgelerin aksinin kanıtlanamayacağı düşünülemez.

B. Emsal Ücret Araştırmasının Zorunluluğu

Gerçek ücretin tespiti önem kazandığında, Yargıtay’ın yerleşik içtihatları gereği emsal ücret araştırması yapılması mahkemelerden talep edilmektedir.

Tanımı ve Kriterleri: Emsal ücret, iş sözleşmesinde hüküm bulunmayan hâllerde, işverenin asgari ücretten az olmamak kaydıyla ödemekle yükümlü olduğu ücrettir. Gerçek ücretin tespiti amacıyla yapılan emsal ücret araştırmasında şu hususlar dikkate alınır:

İşçinin kıdemi (meslekte ve işyerindeki).
Meslek unvanı ve fiilen yaptığı işin niteliği.
İşyerinin özellikleri ve emsal işçilere o işyerinde veya başka işyerlerinde ödenen ücretler.

Araştırma Kaynakları: Emsal ücretin ne olabileceği, işçinin meslekte geçirdiği süre, unvanı ve fiilen yaptığı iş bildirilerek sendikalarla, ilgili işçi ve işveren kuruluşlarından araştırılmalıdır.

III. Husumetli Tanıkların Delil Değeri Tartışması

Ücret veya fazla çalışma gibi konularda ispat, genellikle işyerinde daha önce çalışmış ve işverene karşı dava açmış husumetli tanıklar aracılığıyla sağlanmaktadır.

Tanık, taraf olmayan kişidir; taraf tanığı listesi usulünce bildirilir. Hâkim, ispat için yeter gördüğünde tüm tanıkları dinlemeyebilir; delil ekonomikliği esastır. İş uyuşmazlıklarında ispat serbestisi geniştir; bordro, puantaj, müfettiş raporu, kesinleşmiş emsal karar, yazışma ve tanık birlikte değerlendirilir.

Husumet ne demektir?

Uygulamada işveren aleyhine aynı tür taleplerle dava açmış eski çalışanların beyanları “husumetli tanık” sayılır. Bu kişiler davanın sonucundan doğrudan menfaat elde edebileceğinden, anlatımlarının güvenilirlik eşiği yükseltilir. Yargıtay, “salt husumetli tanık beyanıyla sonuca gidilemez” ilkesini yerleşik kabul görmüş bir ölçüt hâline getirmiştir.

İhtiyatlı Yaklaşım: Yargıtay’ın istikrarlı uygulamasına göre, işveren aleyhine dava açanlar tanık olarak dinlenmiş ise, bu işçilerin tanıklıklarına ihtiyatlı yaklaşılması gerekir. Bu beyanlar diğer yan delillerle birlikte değerlendirilerek sonuca gidilmelidir. Bir çok mahkeme kararında salt husumetli tanık beyanlarına göre bir değerlendirme yapılması hatalı kabul edilmiştir.
Pratik Zorunluluk: İşçinin fazla çalışmasını, işyerinde hâlen çalışmakta olan tanıklarla ispat etmesi (işlerini kaybetme ihtimalini göze almaları gerektiği için) çoğu zaman zordur. Ama yine de ispatın işyerinde çalışmış işçilerin tanıklığı ile gerçekleştirilmesi zorunludur.
İspat Güçlüğünün İşverene Yüklenmesi: İşverenin kanuni yükümlülükleri olan kayıt tutma ve ücret hesap pusulası düzenleme yükümlülüklerine uymaması hâlinde, tanık beyanlarının çelişmesi ve delillerin eşitliği karşısında belge ve kayıt tutma yükümlülüğünü ihlal eden işveren aleyhine çözüme gidilebilmektedir.

Akrabalık veya eski çalışma arkadaşlığı tek başına tanığı hükümsüz kılmaz; ancak işin düzenini bilmeyen (görgüye dayanmayan) tanığın beyanı delil değerini yitirir.

Uygulama ölçütleri: Hâkimin delil değerlendirme şeması

A. Görgüye dayanma
Tanık, işyerinin fiilî düzenini biliyor mu? Vardiya, giriş-çıkış, yoğunluk bilgisine doğrudan tanık mı? Bilgisi işitmeye mi dayanıyor? Görgü şartı yoksa değer düşer.

B. Husumet analizi

Tanık işverenle devam eden/bitmiş dava tarafı mı? Davadan doğrudan menfaati var mı? Varsa, beyan tek başına yeterli sayılmaz; destek araması gerekir.

C. Yan delillerle teyit
Aşağıdakilerden en az biri ile teyit aranır:

Bordro, puantaj tutarsızlığı;
İş müfettişi raporu/tutanağı;
Aynı dönem/işyerine ilişkin kesinleşmiş karar;
Yazışma, erişim kayıtları, vardiya çizelgesi;
Davalı tanıklarının örtüşen anlatımları.

Tanıklar birbirini tekrar ediyorsa, mahkeme bir kısmıyla yetinebilir; önemli olan, delil yekûnu içinde ikna edici bütünlük sağlamaktır.

Ne Yapılmalı?

İşçi tarafı:

Husumet iddiası bekleniyorsa, en az bir tarafsız/görgü tanığı gösterin;
Mesaiyi belgeleyen ikincil veriler (kart, e-posta saatleri, WhatsApp talimatı, teslim kayıtları) sunun;
Husumetli tanık, işin niteliği ve işyerinin işleyişine tam hakim olmalıdır.

İşveren tarafı:

Puantaj–bordro–izin belgelerini çelişkisiz sunun;
Husumetli tanıkların davadan menfaat ilişkisini somutlaştırın;
İşyeri düzenini bilmeyen tanıkların beyanlarını çapraz sorguyla ortaya koyun.

Sonuç olarak, husumetli tanıkların beyanları tek başına kesin delil teşkil etmese de, emsal ücret araştırması ve diğer destekleyici delillerle birlikte değerlendirilerek, işçinin gerçek ücret iddiasının kanıtlanmasında hayati bir rol oynamaktadır.

İspat Unsuru	Gerçek Ücret Tespiti Rolü
İmzalı Bordro/Yazılı Kayıt	Kural olarak bağlayıcıdır; ancak gerçeği yansıtmadığı ispatlanabilir.
Tanık Beyanları (Elden Ödeme)	Emsal değerlerle birlikte, bordrodaki ücretin gerçeği yansıtmadığı şüphesi durumunda elden ödemeyi kanıtlayabilir.
Emsal Ücret Araştırması	Nitelikli işçi için asgari ücret iddiasının hayatın olağan akışına aykırı olduğu durumlarda gerçek ücreti belirleme aracıdır.
Husumetli Tanık	İhtiyatlı değerlendirilir; ancak işçinin ispat gücünü artırır ve yan delil olarak kullanılır.

Av. Ahmet Can

Mail : ahmetcan@ahmetcan.av.tr

Whatsapp : 0 532 409 18 85

Diğer Yazılarımız Ve Kararlar:

Paylaş
Paylaş