Yasal Faiz Yetmediğinde Enflasyon Karşısında Alacaklının Korunması ve Munzam Zarar
Yasal Faiz Yetmediğinde Enflasyon Karşısında Alacaklının Korunması ve Munzam Zarar
Alacağınızı tahsil etmeniz yıllar sürdü ve sonunda elinize geçen paranın alım gücü, dava açtığınız tarihteki değerinin çok altında kaldı. Yasal temerrüt faizi, bu kaybı karşılamaya yetti mi?
Yüksek enflasyon ortamında, çoğu zaman cevap 'hayır'dır.
İşte tam bu noktada, Borçlar Kanunu'nun (BK) 105. maddesini bilmek gerekiyor: Munzam zarar.
Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun (E. 1998/13–353, K. 1999/929) bu temel kararı, munzam zararın hukuki niteliğini netleştirmiştir.
Munzam zarar, temerrüt faizini aşan, borçlunun temerrüde düşmesiyle oluşan ve kusur sorumluluğu kurallarına dayanan bir zarardır. Bu, asıl alacak ve temerrüt faizi yükümlülüğünden tamamen bağımsız, yeni bir borçtur.
Borçlu, temerrüde düşmeden borcunu ödeseydi alacaklının malvarlığının kazanacağı durum ile temerrüt sonucu oluşan durum arasındaki fark, bu zararın temelini oluşturur.
Peki, bu 'aşkın' zararı nasıl ispat edeceksiniz? Alacaklı, 'Eğer paramı zamanında alsaydım, dövize yatırırdım' veya 'mevduat faizine koyardım' demek zorunda mıdır? Yargıtay, bu kararda, özellikle ülkemiz gibi enflasyonist ortamlarda ispat yükünü alacaklı aleyhine katı kurallara bağlamamıştır. Yüksek enflasyonun, paranın alım gücünü hızla erittiği 'maruf ve meşhur' (herkesçe bilinen) bir vakıadır. Böyle bir ortamda, makul bir kişinin parasını atıl tutmayacağı, değerini korumak için yatırım yapacağı (vadeli mevduat, döviz vb.) hayatın olağan akışına uygun bir fiili karine olarak kabul edilmelidir. Bu yaklaşım, ispat yükünü fiilen tersine çevirmektedir. Alacaklının, enflasyonun varlığını ve alacağını geç aldığını göstermesi, zarar karinesinin doğumu için yeterli görülmektedir.
Borçlu (davalı), alacaklının bir zarara uğramadığını veya borcunu zamanında ödeseydi dahi alacaklının bu parayı değeri düşmeyecek bir biçimde değerlendiremeyeceğini ispat etmekle yükümlü hale gelir. Bu, borçlunun temerrüde düşmekteki kusursuzluğunu kanıtlaması (ki BK 105'te zaten bir kusur karinesi vardır ) gerektiği anlamına gelir.
Munzam zarar davaları, alacaklının enflasyon karşısında ezilmesini önleyen kritik bir hukuki mekanizmadır. Ancak bu hak, 10 yıllık zamanaşımı süresine tabidir ve ayrı bir dava ile talep edilmelidir. Asıl alacak davasında veya icra takibinde bu hakkı saklı tutmaya (ihtirazi kayıt) gerek yoktur.
Alacağın tahsilinde yaşanan gecikmelerin, temerrüt faiziyle karşılanmayan gerçek kayıplara yol açtığı durumlarda yeni bir dava olarak kullanılabilir.
Sonuç olarak, munzam zarar, temerrüt faizini aşan, kusura dayalı ve bağımsız bir tazminat talebi olup, alacaklının malvarlığındaki gerçek kaybı telafi etmeyi amaçlar.
YARGITAY HUKUK GENEL KURULU
E. 1998/13–353
K. 1999/929
T. 10.11.1999
ÖZET : Munzam zarar, borçlu temerrüde düşmeden borcunu ödemiş olsaydı alacaklının mal varlığının kazanacağı durum ile temerrüd sonucunda ortaya çıkan ve oluşan durum arasındaki farktır. Diğer bir anlatımla temerrüd faizini aşan ve kusur sorumluluğu kurallarına bağlı bir zarar şeklinde tanımlanabilir.
Munzam zarar, borcunun hukuki sebebi, asıl alacağın temerrüde uğraması ile oluşan hukuka aykırılıktır. Munzam zarar, asıl borç ve temerrüd faizi yükümlülüğünden tamamen farklı, temerrüd ile oluşmaya başlayan asıl borçtan tamamen farklı, temerrüd ile oluşmaya başlayan asıl borçtan tamamen bağımsız yeni bir borçtur. Ayrı bir dava ile 10 yıllık zamanaşımı süresi içinde her zaman istenmesi mümkündür.
Munzam zarar sorumluluğu, kusur sorumluluğuna dayanır. BK. 105 kusur karinesini benimsemiştir.
Munzam zarar davalarında, davacının isbat yükümlülüğü çok sıkı kurallara bağlanmamalıdır. İsbat hukuku alacaklı yararına değerlendirilmeli, bunların aksini isbat eden borçluya isbat yükü düştüğü kabul edilmeli, en önemlisi hükme dilecek zarar miktarı ve kapsamının tesbitinde BK.43/1 hükmünden yararlanılmalıdır. Enflasyonist ortamda munzam zarar doğmadığını savunan davalının, somut olayın özellikleri sebebiyle ya alacaklının bir zarara uğramadığını, ya da borcunu zamanında ifa etmiş olsa idi dahi alacaklının borç konusu miktarı değeri düşmeyecek bir biçimde değerlendiremeyeceğini isbat etmesi gerekir.
DAVA :
Taraflar arasındaki “tazminat” davasından dolayı yapılan yargılama sonunda; Burhaniye Asliye Hukuk Mahkemesi'nce davanın reddine dair verilen 25.2.1997 gün ve 1996/111 – 1997/53 sayılı kararın incelenmesi davacı vekili tarafından istenilmesi üzerine,
Yargıtay 13. Hukuk Dairesi'nin 30.6.1997 gün ve 1997/5666 – 5936 sayılı ilamı
( … Davacı, davalı aleyhine açtığı, tazminat davasında verilen 455.200.000,- liranın tahsiline dair kararın kesinleştiğini, 20.7.1995 tarihinde ödendiğini, talep tarihi olan 10.5.1993 ile, ödeme tarihi olan 20.7.1995 tarihleri arasında geçen sürede, munzam zararının oluştuğunu öne sürerek, 1.306.787.964,- liranın ödetilmesine karar verilmesini istemiştir.
Davalı, davanın reddini dilemiştir.
Mahkemece, davanın reddine karar verilmiştir. Hüküm, davacı tarafından temyiz edilmiştir.
Munzam zarar alacaklısı, öncelikle temerrüde uğrayan asıl alacağının varlığını, bu alacağının geç veya hiç ifa edilmemesinden dolayı, temerrüt faizi ile karşılanmayan zararını ve miktarını, zarar ile borçlu temerrüdü arasındaki, uygun illiyet bağını, ispat etmekle yükümlüdür.
Ülkemizde seyreden reel enflasyonun yıllık hızı, ortalama %30 - %90 oranında, hatta daha fazla olmak üzere, seyir takip ettiği bilinen gerçektir. Böyle bir ortamda, alacağını zamanında elde eden alacaklının, bunu bir an önce, paranın alım gücü kaybını önleyici, mal veya hizmet yatırımlarına yöneltmesi, banka mevduat faizine, devlet tahviline yatırması veya dövize dönüştürmesi, yaşanan hayat gerçeklerine uygun bir davranış olarak benimsenmelidir. Enflasyon olgusu, belirli düzeylerde devam ettiği müddetçe, buna bağlı olarak para değerinin düşmesi, alım gücünün azalmasından, alacağını geç tahsil eden alacaklının zarar gördüğü, %30 oranlarındaki temerrüt faizinin, bu zararı karşılamaya yetmeyeceği, tartışmasız bir gerçektir. O nedenle hukukumuzda, para değerinin düşmesi, alım gücünün azalması şeklinde ortaya çıkan zarar istemlerinin. B.K.'nun 105. maddesi kapsamında yorumlanması kaçınılmazdır. Hal böyle olunca, bu ekonomik olgular, davacının ayrıca zararını ispat yönünden, kanıt getirmesini ortadan kaldırır, normal durumlar ve fiili karineler niteliğinde olduğunun kabulü zorunlu olmaktadır. Davalı bunların aksini ve kusursuzluğunu kanıtlayamamıştır.
Olayımızda davacı, Burhaniye Asliye Hukuk Mahkemesi'nin 1990/111 esas sayılı dosyası ile açtığı davada, satışı yapılan taşınmazların, tapuda devredilmemesi nedeniyle, taşınmazların değeri olan 525.000.000,- liranın, faiziyle tahsilini, 10.5.1993 tarihli dilekçesi ile istemiştir. Mahkemece 455.200.000,- liranın 10.5.1993 tarihinden itibaren, %30 faizle tahsiline dair verilen karar, 27.6.1995 tarihinde kesinleşmiştir.
Davacı daha sonra iş bu davayı açarak, temerrüt tarihi olan 10.5.1993 tarihinde ödemesi gereken asıl borcu ödemeyerek, temerrüde düştüğü, kesinleşen hükümle çok açıktır. Bu durumda Mahkemece yapılacak iş; 10.5.1993 temerrüt tarihinde, 20.7.1995 ödeme tarihine kadar geçen zaman zarfında, her yıl itibariyle gerçekleşen yıllık enflasyon artış oranını, bu oranın eşya fiyatlarına yansıma durumunu, mevduat ve devlet tahvillerine verilen faiz oranlarını, TL. karşısında döviz kurlarını gösteren listeyi, davacıdan istemek, uzman bilirkişi düşüncesinden de yararlanmak suretiyle, bu süre içinde para değerinin düşmesi, alım gücünün azalması nedeniyle, ortalama, davacı alacaklının maruz kaldığı zarar miktarını, BK.nun 43/2. maddesi hükmü de dikkate alınmak suretiyle tespit etmek, sonra bulunan zarar miktarından davacının icrada tahsil ettiği temerrüt faizini mahsup ederek, bakiyesine davacının munzam zararı olarak hükmetmekten ibarettir.
Mahkemece, belirtilen şekilde inceleme ve araştırma yapılmadan, yazılı şekilde karar verilmesi Usul ve Yasa'ya aykırı olup bozma nedenidir… ) gerekçesiyle bozularak dosya yerine geri çevrilmekle yeniden yapılan yargılama sonunda; Mahkemece önceki kararda direnilmiştir.
Hukuk Genel Kurulu'nca incelenerek direnme kararının süresinde temyiz edildiği anlaşıldıktan ve dosyadaki kağıtlar okunduktan sonra gereği görüşüldü:
Bir davada öne sürülen maddi olgulara uygulanacak yasa maddeleri bulmak ve uygulamak ve davanın hukuki nitelendirilmesini belirlemek hakimin doğrudan görevidir ( H.U.M.K. md.76 ).
Dava hukuksal nitelikçe BK.105 den kaynaklanan “munzam zarar” istemine ilişkindir.
Anılan yasa maddesine göre “alacaklının duçar olduğu zarar, geçmiş günler faizinden fazla olduğu surette borçlu kendisine hiçbir kusur isnat edilemeyeceğini isbat etmedikçe bu zararı dahi tazmin ile mükelleftir.”
Munzam zarar sorumluluğu kusura dayanan temerrüdün hukuki bir sonucudur ve borçlunun zararının faizi aşan bölümüdür.
Borçlu para borcunu vadesinde ödemediğinde ( temerrüdü oluştuğunda ) sözleşme veya yasada belirlenen “gecikme faizi” ödeme yükümü altına girer. Bu durumda B.K. 103 uyarınca alacaklının mutlak ve tartışmasız bir zarara uğradığı kabul edilmektedir. O nedenle alacaklıya, uğradığı zararı isbat yükümü verilmeksizin, en önemlisi borçlunun, kusuru olup olmadığı araştırılmaksızın yasa gereği kabul edilen zararı giderme hakkı tanınmıştır.
Bunun dışında, alacaklının uğradığı zarar temerrüt faizinin üstünde gerçekleşmiş olması durumlarında ise davada uygulanması gereken BK.105 gündeme gelir.
Öncelikle, “munzam zararın hukuki tanımı ve kapsamı üzerinde durulmasında yarar vardır.
Munzam zarar borçlu temerrüde düşmeden borcunu ödemiş olsaydı, alacaklının malvarlığının kazanacağı durum ile temerrüt sonucunda ortaya çıkan ve oluşan durum arasındaki farktır. Diğer bir anlatımla, temerrüt faizini aşan ve kusur sorumluluğu kurallarına bağlı bir zarar şeklinde tanımlanabilir.
BK. 105, kaynağı ne olursa olsun, temerrüt faiz yürütülebilir nitelikte olmak koşuluyla bütün para borçlarında uygulanma olanağına sahiptir. Borcun dayanağı haksız fiil, sözleşme, nedensiz zenginleşme kanun, vekaletsiz iş görme olabilir.
Bu bağlamda emen belirtelim ki, munzam zarar borcunun hukuki sebebi, asıl alacağın temerrüde uğraması ile oluşan hukuka aykırılıktır.
O nedenle, borçlunun munzam zararı tazmin yükümlülüğü ( BK.md.105 ), asıl borç ve temerrüt faizi yükümlülüğünden tamamen farklı temerrüt ile oluşmaya başlayan asıl borcun ifasına kadar zaman içinde artarak devam eden, asıl borçtan tamamen bağımsız yeni bir borçtur. Munzam zarar bu hukuki niteliği ve karakteri itibariyle, asıl alacak ve faizleri yönünden icra takibinde bulunulması veya dava açılmasıyla sona ermeyeceği gibi, icra takibi veya dava açılması sırasında asıl alacak ve temerrüt faizi yanında talep edilmemiş olması halinde dahi ( BK.md.105/2 ) takip veya davanın konusuna dahil bir borç olarak da kabul edilemez. Hal böyle olunca, asıl alacağın faizi ile birlikte tahsiline yönelik icra takibinde veya davada munzam zarar hakkının saklı tutulduğunu gösteren bir ihtirazi kayıt dermeyanına da gerek bulunmamaktadır. Ayrı bir dava ile on yıllık zamanaşımı süresi içinde her zaman istenmesi mümkündür.
Munzam zarar sorumluluğu, kusur sorumluluğuna dayanır. BK. 105 kusur karinesini benimsemiştir.
Munzam zarardan kaynaklanan tazminat borcunun doğması için aranan kusur borçlunun temerrüde düşmekteki kusurudur. Farklı bir anlatımla, burda zararın doğmasına yol açan bir kusur ilişkisi aranmaz ve tartışılmaz. Sorumluluk için borçlunun temerrüde düşmekteki kusurunun varlığı asıldır.
Kural olarak munzam zarar alacaklısı, öncelikle temerrüde uğrayan asıl alacağının varlığını, bu alacağın geç veya hiç ifa edilmemesinden dolayı temerrüt faizi ile karşılanmayan zararını, zarar ile borçlu temerrüdü arasındaki uygun illiyet bağını isbat etmekle yükümlüdür. Alacaklı borçlunun temerrüde düşmekte kusurlu olduğunu ispatla yükümlü değildir. Borçlu ancak temerrüdündeki kusursuzluğunun kanıtlama koşuluyla sorumluluktan kurtulabilir.
Sırası gelmişken belirtelim ki, munzam zarar davalarında alacaklının ( davacının ) isbat yükümlülüğü çok sıkı kurallara bağlanmamalı, genel ispat yöntemlerinde olduğu gibi her olayın kendi yapısı ve özelliği içinde değerlendirmeye tutulmalıdır. Örneğin, yaşayan hayatın gerçekleri ve deneyimlerinin zorunlu kıldığı herkesçe bilinen normal durumlar ile fiili karineler, diğer bir anlatımla MK. 6 da anlamını bulan genel kuralın istinaları şeklinde ispat yükümünü ortadan kaldıran olgular, ispat hukuku açısından alacaklı yararına değerlendirilmeli, bunların aksini iddia eden borçluya ispat yükünün düştüğü kabul edilmeli en önemlisi hükmedilecek zarar miktarı ve kapsamının tesbitinde BK. 43/1 hükmünden yararlanılmalıdır.
Ülkemizde süregelen hiperenflasyonun yüzde yüzlerde seyrettiği, vadeli mevduatların en az bu oranlarda gelir getirdiği, yabancı para değerinin ( kurların ) her zaman temerrüt faiz oranlarını aştığı, banka kredilerinin yüzde iki yüze kavuştuğu, paranın iç alım ( satım ) alma değerinin büyük ölçüde azaldığı tartışmasız, yaşanan bir gerçek olduğu çok açıktır.
Böyle bir enflasyonist ortamda bireyin parasının değerini sabit tutmak ve kazanç sağlamak için bir çaba ve girişimlerde bulunması örneğin en azından vadeli mevduat veya kurları devamlı yükselen döviz yatırımlarında değerlendirmesi, olayların normal akışına, hayat tecrübelerine uygun düşen bir karine olarak kabul edilmesi zorunludur.
Gerçekte de, anlatılan enflasyonist ortamda yaşayan makul, normal bir kişinin parasını atıl biçimde elde tutmayacağı, gelir getirici bir yatırıma dönüştüreceği, insan yapısının ve menfaatlerini koruma içgüdüsünün de tabii bir sonucudur.
Hal böyle olunca, enflasyonist ekonominin olumsuz etki sonuçları kamuca az veya çok herkesin bildiği, en önemlisi gerekli olduğu taktirde bilinebilmesinin kolayca gerçekleştirilebileceği ve mahkemelerinde bilgisi altında olan vakıalar olarak kabulü gerekir. Yasal deyimi ile “MARUF VE MEŞHUR” vakıalardır ve bunların isbatına gerek yoktur ( H.U.M.K.md.238/2 ).
Yine Bankalar Kanunu'nun 37 nci maddesiyle, 1211 sayılı Merkez Bankası Kanunu'nun 4 ve 40 maddeleri gereğince, Hükümet ve MERKEZ Bankası'nca ilan edilen vadeli mevduat faizleri ile Resmi Gazetede yeralan “T.C. Merkez Bankası'nca Belirlenen Döviz Kurları ve Devlet İç Borçlanma Senetlerinin Günlük Değerleri” şeklinde gösterilen ve tüm günlük gazetelerde T.R.T. ile özel televizyonlarda da tekrarlanan ilanlar; hukuki güvenlik nedeni ile gerçeği aksettirdiği ve aksi sabit oluncaya kadar yazılı delil oluşturacağı da göz ardı edilemeyecek bir realitedir. ( M.K.md.7, 29, İİK.md.8/ son f ).
Bunların yanında, 20.10.1898 T. K.3 sayılı İçtihadı Birleştirme Kararında “para her zaman kulanılması mümkün ve temettü getiren bir meta olduğundan geç ödenmesi halinde zararın vücudu muhakkaktır” şeklindeki kabulde az yukarda açıklanan hukuki tesbit ve bulguları doğrulamaktadır. Şu durum karşısında, alacaklının davasında dayandığı maddi olgulara uygulanması zorunlu görülen H.U.M.K. md. 238/2 ve MK.7 anlamında belirlenen delillerle alacaklı zararının kanıtlandığına ilişkin karinenin vücut bulduğu ve böylece davacını zararını isbat yükümünü ifa ettiği açıktır. Bu aşamadan sonra sübut bulan karinenin aksini kanıtlayarak, sorumluluktan kurtulmak isteyen borçlunun; somut olayın özellikleri nedeni ile ya alacaklının bir zarara uğramadığını, ya da borcunu zamanında ifa etmiş olsa idi dahi alacaklının borç konusu miktarı değeri düşmeyecek bir biçimde değerlendiremeyeceğini ispat etmesi gündeme gelebilir.
Az yukarda açıklananların ışığında, Mahkemece özel dairenin bozma kararında tesbit edilen yöntem ve araştırmalar eksiksiz yerine getirilmeli B.K.42 ve 43/1. maddeleri hükümleri de dikkate alınmak suretiyle toplanan deliller değerlendirilmeli ve hasıl olacak uygun sonuç çerçevesinde belirlenecek munzam zarara hükmedilmelidir.
O nedenle isbat hukuku açısından hatalı gerekçelere dayalı yerel mahkemenin direnme kararı bozulmalıdır.
SONUÇ : Davacı vekilinin temyiz itirazlarının kabulü ile, direnme kararının Özel Daire bozma kararında ve yukarıda gösterilen nedenlerden dolayı ( BOZULMASINA ), yapılan ikinci görüşmede oyçokluğu ile karar verildi.
NOT: Konunun Önemi Sebebiyle, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu Kararından Bir Ay Önce Yayımlanan Munzam Zararın İsbatı Konulu Yargıtay İçtihatları Birleştirme Büyük Genel Kurulu Kararını da Yayımlıyoruz.
8.10.1999 TARİH ESAS: 1997/2 KARAR:1999/1 SAYILI YARGITAY İÇTİHATLARI BİRLEŞTİRME BÜYÜK GENEL KURULU KARARI
I-İÇTİHADI BİRLEŞTİRME TALEBİ
Vehbi Ünal, 12.8.1996, 5.5.1997, 18.6.1997, 24.6.1997, 27.6.1997, 30.6.1997, 17.9.1997, 23.10.1997, 20.11.1997 tarihli dilekçeleri ile, Av. Funda Vurucu, Av. Tamer Köseler, 5.11.1996, Av. Cahit Torun 14.2.1997, Av. Hüsnü Davarcıoğlu 26.6.1997, Av. Recep Gül, Şenol Şentürk, Şinasettin Atalan 17.9.1997 tarihli dilekçeleri ile, Nusret Konan 21.12.1997, Türkiye Barolar Birliği Başkanlığının 30.12.1997 tarihli yazısı ile;
Borçlar Kanunu'nun 105. maddesinde düzenlenen faizi aşan ( munzam ) zararın ispatı ile ilgili olarak;
Yargıtay 15. Hukuk Dairesi'nin 15.1.1995, 1994/6546 – 1995/65, 27.11.1995, 1994/4985 – 363, 3.7.1997, 1117/2727 – 3428, 27.3.1996, 1996/1430 – 1711, 26.4.1995, 1994/5937 – 2476, 21.4.1994, 1994/1684 – 2522, 15.5.1996, 1996/298 – 269, 14.10.1996, 6349 – 5235,
5. Hukuk Dairesi'nin 12.4.1994, 1994/4947 – 7947, 22.10.1996, 1996/13828 – 14754,
18. Hukuk Dairesi'nin 22.3.1994, 1994/2060 – 3571,
19. Hukuk Dairesi'nin 27.10.1993, 1542 – 7085 ve HGK.nun 23.2.1994, 1993/5 – 600 – 1994/80, 8.3.1995, 1994/5 – 893 – 146, 19.6.1996, 1996/5 – 144 – 503 sayılı kararları ile;
Yargıtay 4. Hukuk Dairesi'nin 5.6.1995, 1995/3602 – 4569; 23.12.1996, 1996/6505 – 8937, 7.4.1997, 1945 – 2533;
13. Hukuk Dairesi'nin, 1.6.1995/267 – 5451, 14.10.1996, 5616 – 8714, 13.2.1997, 1996/9985 – 1997/810, 30.6.1997, 5667 – 5936 sayılı kararları arasında; içtihat aykırılığı bulunduğu; Türk parasının yasada öngörülen faizin üzerinde, %70 – 80 – 90 ve daha yüksek oranda değerini yitirdiği bir dönemde para borcunun temerrüdünden doğan munzam ( aşkın ) zararın gerçekleştiğine ilişkin bir karinenin varlığı ve dolayısıyla somut delillerle kanıtlanmasına gerek olup olmadığı yönünde oluşan içtihat aykırılığının istikrar kazandığı,
11. Hukuk Dairesi'nin, munzam zararın ispatı konusunda somut delillere dayanmamış olsa da tacirin alacağını zamanında alması halinde onu ticari işletmesinde değerlendireceği konusunda bir karinenin varlığını kabul ettiği, 13. Hukuk Dairesi'nin; “paranın yasal faizin çok üzerinde değerini yitirdiği bir dönemde alacağını zamanında elde eden ve ticari hayatın içinde bulunan alacaklının bunu bir an önce mal veya hizmet yatırımlarına yöneltmesi ve dövize dönüştürmesi yaşamın gerçeklerine uygun bir davranış olduğu konusunda bir karinenin aksinin ispatı yükünün ise borçluya ait olduğu görüşünde olduğu, Yüksek 5, 15, 18 ve 19. Hukuk Daireleri ile Yüksek Genel Kurulun, böyle bir karinenin varlığını kabul etmediği, paranın değer yitirmesinin munzam zararın gerçekleşmesi ve kanıtlanmış sayılabilmesi için yeterli olmadığı, bu halde dahi munzam zararın somut delillerle kanıtlanması gerektiği görüşünde oldukları ileri sürülerek, içtihat aykırılığının yüksek 11 ve 13. Hukuk Dairesi'nin görüşleri yönünde giderilmesi isteminde bulunmuşlardır.
Yüksek Birinci Başkanlık Kurulu 5.6.1997 gün ve 41 sayılı konu ile ilgili kararında; “… 4, 11, 13, 15 ve 19 Hukuk Daireleri ile Hukuk Genel Kurulu'nun anılan kararları arasında, uyuşmazlıkların niteliklerinden ve somut olayların özelliklerinden kaynaklanan farklılıklar dışında, ilke ve uygulama yönünden, aykırılık sonucunu doğuracak bir durum mevcut olmadığından, içtihatların birleştirilmesi yoluna gidilmesine gerek bulunmadığı” sonucuna varmış, daha sonra içtihat aykırılığının varlığına ilişkin taleplerin artması ile yukarıda anılan karara yapılan itiraz üzerine Yüksek Birinci Başkanlık Kurulu 4.12.1997 tarihinde yeniden toplanarak Yargıtay Yasası'nın 17/1 – d maddesi uyarınca itirazın incelenmesi için yapılan inceleme ve görüşmede;
“… Konuya ilişkin içtihatların birleştirilmesi başvuruların çok sayıda olması;
- Aykırılığı ileri sürülen içtihatların süreklilik kazanma eğilimi göstermesi,
- Aradan geçen süre gözetildiğinde aykırılığı ileri sürülen konuda verilen karar sayısının artıyor olması;
İtiraza konu Birinci Başkanlık Kurulu kararından sonra bu konuda yeniden yapılan başvurularla ilgili Daire bildirimlerinde özellikle, yeni ve değişik görüşlere yer verildiğinin gözlenmesi,Birinci Başkanlık Kurulu'nun herhangi başvuru üzerine içtihatların birleştirilmesi gerektiği yönünde yönetsel karar vermiş olması hallerinde dahi, konuyu görüşmek üzere toplanacak İçtihadı Birleştirme Genel Kurulunda toplantı başlangıcında, öncelikle içtihat aykırılığı olup olmadığı hususu görüşülerek oylama yapılması ve bu yöntemle yargısal nitelikli bir karardan sonra esasa geçilmesi; İçtihadı Birleştirme Genel Kurulu'nun sayısal oluşumu, yetkilerinin kapsamı, kararının niteliği, işbu konunun hukuk literatüründeki yeri ve hukuksal önemi gözetildiğinde Birinci Başkanlık kurulunca bu tevhidi içtihat isteminin Genel Kurula sunulmasında hukuksal yarar bulunduğunun belirlenmesi gözetilerek…” “munzam zarar” konusunda içtihatların birleştirilmesi yoluna gidilmesine karar verilmiştir.
II – YARGITAY DAİRE VE HUKUK GENEL KURULU KARARLARIN İNCELENMESİ
4. Hukuk Dairesi'nin Kararlarında Kabul Edilen İlkeler:
4.Hukuk Dairesi'nin konu ile ilgili önemli ve yayınlanan kararı haksız ihtiyati tedbir nedeniyle uğranılan zararın tazminine ilişkindir ( 4.3.1986 tarih ve 1986/685 – 2012 ).
Karara konu olayda, izalei şuyuu yolu ile satılan taşınmazın bedeli ( 1.200.000,- TL. ) üzerine ihtiyati tedbir konularak davacıya ödenmesi geciktirilmiş, tedbirin haksız olduğu nedeni ile paranın uzun süre kullanılamamasından doğan zararın tazmini istenilmiştir.
Daire genel bir karine yerine davacının sıfatı ile tedbir konulan paranın miktarını göz önünde bulundurarak dar gelirli bir memurun eline geçecek 1.200.000,- TL.'yi vadeli banka hesabına veya benzer gelir getiren yerlere yatırarak yararlanmasının beklenen bir davranış olduğu” yönünde fiili karinenin varlığını kabul etmiştir. Bu suretle davacının iddiası ispat edilmiştir. Davacının yasal faiz üzerinde ek zararının bulunmadığı artık davalı tarafından ispat edilmelidir.
Dairenin zararın ve tazminatın nasıl hesap edileceğine ilişkin bir görüşü bulunmamaktadır.
Yüksek Daire paranın değer yitirmesini zararın nedeni olarak görmekte, ancak para değerindeki eksilmenin başlı başına zarar “fiili zarar” olduğunu kabul etmemektedir. Burada zarar “paranın sağlayacağı geliri” yani kaçırılan kazanç yahut yoksun kalınan kazançtır.
B- 13. Hukuk Dairesi'nin Kararlarında Kabul Edilen İlkeler:
13. Hukuk Dairesi'nin 1.6.1995 tarihli ve E.1995/167 – 5451 sayılı kararının konusunu oluşturan olayda, davacı, davalının işlettiği depoya emaneten bırakılan eşyanın yangın nedeni ile uğradığı zararı istemiş, yargılama 13 yıl sürmüştür. Zarar, 1977 yılında 529.000,- TL.'dir ve faizi ile 1991 yılında 1.248.000,- TL. olarak tahsil edilmiştir ( 1977 yılında 529.000,- TL. iç alım gücü itibariyle 1991 yılındaki 200 Milyon liraya tekabül etmektedir ).
Yüksek Daireye göre;
“… Enflasyonun yoğun olarak yaşandığı bir dönemde alacağını zamanında elde eden, ticari hayatın içinde bulunan alacaklının, paranın değer kaybını önleyici mal ve hizmet yatırımlarına yönelmesi, banka mevduat faizine, devlet tahviline yatırması veya dövize dönüştürmesi, yaşamın gerçeklerine uygun bir davranış olarak kabul edilmiştir. Enflasyon olgusu belirli düzeylerde devam ettiği müddetçe buna bağlı olarak paranın alım gücünün azalmasından dolayı alacağını geç tahsil eden alacaklının zarar gördüğü %30 oranındaki temerrüt faizinin bu zararı karşılamaya yetmeyeceği tartışmasız bir gerçektir. O nedenle hukukumuzda para değerinin düşmesi, alım gücünün azalması şeklinde ortaya çıkan zarar istemlerinin BK.nun 105. maddesi kapsamında yorumlanması kaçınılmazdır. Hal böyle olunca bu ekonomik olgular, davacının ayrıca zararını ispat yönünden kanıt getirmesini ortadan kaldıran normal durumlar ve fiili karineler niteliğinde olduğunun kabulü zorunlu olmaktadır.”
Zararın ve tazminatın nasıl hesap edileceğine gelince; Daireye göre; bilirkişi düşüncesinden de yararlanmak suretiyle temerrüt süresince para değerinin düşmesi, alım gücünün azalması nedeniyle alacaklının ortalama maruz kaldığı zarar BK.nun 42/2. maddesi hükmü de dikkate alınmak suretiyle tespit edilmelidir.
Diğer kararında ( 13.12.1997 tarih ve 1996/9985 – 1997/810 ) davacı müteahhit, davalı ise davacıya ait daireleri onun vekili sıfatı ile satan kişidir. Davalı davacıya ait daireleri satmış, bedelini davacıya 28.10.1988 tarihinde ödemesi gerektiği halde yaklaşık 6 yıl sonra borcun ödenmemiştir. Bu yüzden davacı “ticari hayatın içinde bir kişi olarak bir takım sıkıntılarla karşılaştığını, başka yerlerden kredi almak zorunda kaldığını, ilave masraflar yaptığını parayı alıp işinde değerlendirme imkanından mahrum kaldığını, mevduat hesabına, tahvile yatırma imkanı veya döviz alma olanağını kaçırdığını ileri sürerek munzam zararın tazminini istemiştir.
Davacı belirli bir vakıa, somut bir nedene dayanmamaktadır. Genel olarak taşınmazın bu günkü değerinden de söz ederek para değerinin düşmesi ve alım gücünün azalması ile oluşan zararının ödetilmesini istemektedir.
Yüksek daire, bir önceki kararında olduğu gibi ticari hayatın içinde olan davacının ( müteahhit ) eline geçecek parayı en azından vadeli banka hesabına veya benzer gelir getiren kurumlara yatırarak en iyi şekilde yararlanacağı beklenebilecek bir davranış olduğunu, bu yönde fiili bir karinenin varlığını kabul etmiş, bununla ispat yükünün yer değiştirildiği sonucuna varmıştır.
Diğer olayda davacı, davalı bankanın ( 14.10.1996 gün ve 1996/5616 – 8714 bkz. s.19 ) satışa arz ettiği uluslararası ticaret ve turizm merkezi adı altında inşaa edilen iş merkezinde bağımsız bir bölüm almak üzere 2.8.1990 tarihinde 486.700.- TL. öder, iş merkezinin yapımı imkansız hale gelir ve davalı, paralı iadede temerrüde düşer. Davacı, zararında ödenmiş olsaydı bu meblağı vadeli banka hesabında tutulması durumunda paranın 1.357.910.582.- TL. sına ulaşacağını ileri sürerek munzam zararın tazminini istemiştir. Yüksek Daire, olayda “Ev kadını olan davacının eline geçecek parayı, vadeli banka hesabına veya benzer gelir getiren kurumlara yatırarak en iyi şekilde yararlanması beklenebilecek bir davranış…” olduğunu belirterek davacının iddiasının ispat edildiği sonucuna varmıştır.
C- 11. Hukuk Dairesi'nin Kararlarında Kabul Edilen İlkeler:
11. Hukuk Dairesi enflasyonunun yıllık ortalama %50 ile %90 oranında seyrettiği bir ortamda alacağını zamanında elde eden ve ticari hayatın içinde bulunan tacirin bir an önce paranın alım gücünün azalmasını önleyici mal veya hizmet yatırımlarına yönelmesi, en azından tacirin bu parayı zamanında tahsil etmesi halinde ticari işletmesinde değerlendireceği ve bu durumda daha yüksek bir kazanç sağlayacağı varsayımına kabul etmektedir.
Zararın hesabında Yüksek Daire, önceleri ( 1995 yılına kadar ) bir yıllık mevduata verilen faizi esas alırken ( 5.6.1995 gün ve 1995/3602 – 4569 ) daha sonra temerrüt süresince üçer aylık vadelerle ve vade bozulmadan bir banka hesabına yatırılması halinde getirebileceği faiz getirisinin esas alınmasını öngörmektedir. ( 24.12.1996 gün ve 4892 – 9072 ).
D- 5, 15, 18 ve 19. Hukuk Dairelerinin Kararlarında Kabul Edilen İlkeler:
Yüksek 5, 15, 18 ve 19. Hukuk Daireleri paranın temerrüt süresinde değer yitirmiş olması nedenine dayanılarak munzam zararın tazmininin istenilmesi halinde zararın somut olarak iddia ve ispat edilmesi görüşündedirler. Alacaklının tacir olması yahut alacak miktarının yatırıma elverişli olması bir önem taşımamaktadır. Bu halinde 5, 15, 18 ve 19. Hukuk Dairesi uygulamaları itibariyle 13 ve 11. Hukuk Dairesi'nin tam karşısında yer almaktadır.
E- Hukuk Genel Kurulu Kararlarında Kabul Edilen İlkeler:
Yüksek Genel Kurul görüşünü dava yoluyla artırılan kamulaştırma bedelinin geç ödenmesinden doğan munzam zarar istekleri ile ilgili olarak açıklamıştır. Genel Kurul'a göre ( Y.H.G.K. 19.6.1996, 1996/144 – 503 ), zararın doğuşu paranın değer yitirmesine dayandırıldığı takdirde de zararın somut olarak ispatı gerekmektedir; Paranın değer yitirmesi kanun koyucu tarafından faiz oranları belirlenirken dikkate alınmıştır. Bu bakımdan yoğun yaşanan enflasyona dayanılarak tazminat istenilmesi, kanun koyucunun iradesiyle bağdaşmamaktadır. Nitekim kanun koyucu gecikme faizi oranını belirlerken paranın değer kaybını ve mevduat faizlerini de dikkate almıştır. Aynı nedenlere dayanarak gecikme faizinin dışında ve onun üzerinde oluşan munzam zarara hükmedilmesi gecikme faizi ile ilgili 3095 sayılı kanun hükümlerine aykırıdır. Bu durumda, kamulaştırma davalarına bakan 5 ve 18. Hukuk Daireleri ile büyük ölçüde tacirler arasındaki hukuki ilişkilerden doğan uyuşmazlıklara bakan 19. Hukuk Dairesi, eser sözleşmesi ile ilgili davalara bakan 15. Hukuk Dairesi, çoğunluk görüşü itibariyle 4. Hukuk Dairesi, paranın değer kaybı nedenine dayanılarak B.K. md. 105 uyarınca faizi aşan zararın tazmininin istenilmesi halinde, zararın somut olarak ispatını öngörmektedir. 5 ve 18. Hukuk Dairesi ile Hukuk Genel Kurulu tacir olmayan kişilerin paranın değer yitirdiği bir dönemde alacağın zamanında ödenmesi halinde alacaklının, banka mevduat veya döviz hesabına yatırma repo işlemi yapma vs. gibi paranın değer yitirmesini önlemek eğiliminde olduğu şeklinde bir yaşam deneyi kuralı bulunduğunu kabul etmemektedir.
Genel Kurul'a göre kanun koyucunun enflasyon olgusunu dikkate alarak faiz oranını düşük tutması karşısında aynı hukuksal nedenlere dayanarak munzam zararın tazmininin istenilmesi kanun koyucunun iradesiyle bağdaşmamaktadır. Başka bir anlatımla paranın değerini yitirmesine dayanılarak BK.nun 105. maddesi uyarınca munzam zararın tazmini istenememelidir.
Buna karşılık 13. Hukuk Dairesi para borcunun zamanında ödenmemesi halinde bir zarar karinesinin zaten varolduğunu, temerrüt süresince yasal %30 üzerinde paranın değer kaybı halinde faizi aşkın zararın doğduğu, paranın değer kaybının B.K.'nun 105 inci maddesinde yer alan faizi aşkın zarar olarak nitelendirileceği görüşündedir. Zira Daireye göre paranın hızla değer yitirdiği bir dönemde kişinin paradan kaçış eğilimi bulunmaktadır. Kişinin bu eğilimi fiili karine olarak kabul edilmeli, davacının faizi aşan zararı ispat yükü ters çevrilmelidir.
11. Hukuk dairesi de benzer görüştedir. Paranın değer yitirdiği bir dönemde ticari hayatın içinde olan tacirin en az banka faizi kadar kazanç sağlayabileceği kabul edilmelidir. Bu olgu onun zararını somut olarak ispat etmesi yükünü ortadan kaldırır. Aksini borçlu ispat etmelidir.
Az yukarıda açıklandığı üzere, içtihat aykırılığına konu tüm kararların dayandığı maddi olgularda izlenen, ortak yön; paranın vadesinde tahsil edilmesi hainde alacaklının mevduat faizi, repo, döviz geliri ve sair nedenlerle kazanç sağlayabileceği iddiasına ve varsayımına dayanmaktadır. Bu itibarla sorun yalnız paranın yoğun ve sürekli olarak değer kaybettiği dönemlerde paranın değer yitirmesi hukuki nedenine dayanan, bu dönemde paranın sağlayacağı kazanç kaybından doğan zarar istemleri ile sınırlıdır. Zarar bu niteliği itibariyle “kaybedilen kazanç”, “mahrum kalınan kâr” niteliğindedir. Zararın varsayıma dayanması bu tür zararlarının ispatında Borçlar Kanunu'nun 4/2 ve yargılama hukuku bakımından da Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu'nun 240. maddesinin uygulanmasını ön plana çıkarmaktadır.
Borçlar Kanunu'nun 42/2. maddesi “hakimin takdir hakkı” Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu'nun 240. maddesi de “hakimin delilleri serbestçe edindiği kanaate göre takdirini düzenlemektedir.” Görüldüğü şekilde, her iki konuda, hakimin önüne gelen somut olayların kendine özgü durum ve koşullarıyla doğrudan ilgili olduğu açıktır. Bu nitelikte, kaynağını değişik ve çok türlü maddi olgulardan alan zararların kanıtlanması işleminin, içtihatların birleştirilmesi yolu ile tek bir isbat vasıtasına bağlanması;
Hakimin, delilleri serbestçe takdir edip vicdani kanaatine göre hüküm kurmasını öneren yasal kuralı sınırlandıracağı gibi hukukun zaman içinde gelişiminide önleyeceği sonucuna kavuşulmuş, bu düşünce ve sakıncalar önde tutularak içtihatların birleştirilmesine gerek görülmemiştir.
SONUÇ : Yukarıda açıklanan gerekçelerle, içtihatların birleştirilmesi yoluna gidilmesine gerek olmadığına 8.10.1999 tarihinde oyçokluğuyla karar verildi.
Mail : ahmetcan@ahmetcan.av.tr
Whatsapp : 0 532 409 18 85
Yasal güncellemelerden haberdar olmak için Abone Olun ⇛ 🔁
Bu konudaki Diğer Yazılarımız Ve Kararlar:
Enflasyon Nedeniyle Değer Kaybı Tazminatı Davası
Yüksek Enflasyon Nedeniyle Temerrüt Faizini Aşan Zararın Ek Tazminat Davasıyla Alınabilmesi
Mahkemelerce Hükmedilen Tazminatlar: Enflasyonun Yarattığı Değer Kaybına Karşı Tazminat Hakkı