Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (6458 Sayılı Kanun) ile Mültecilerin Hukuki Durumuna Dair 1951 Sözleşmesi ve 1967 Protokolü arasındaki ilişki ve farklılıklar, Türkiye'nin mülteci koruma sisteminin uluslararası hukukla nasıl uyumlaştığını ve kendi özgün yaklaşımlarını nasıl geliştirdiğini göstermektedir.

Yabancılar ve Uluslararası Koruma Kanunu (6458 Sayılı Kanun)

6458 Sayılı Kanun, yabancıların Türkiye'ye girişi, kalışı ve çıkışları ile Türkiye'den koruma talep eden yabancılara sağlanacak korumanın kapsamını ve uygulanmasına ilişkin usul ve esasları düzenlemektedir. Kanun, yabancılarla ilgili iş ve işlemleri, münferit uluslararası koruma taleplerini ve kitlesel gelişlerde sağlanacak geçici korumayı kapsar. Bu Kanunun uygulanmasında, Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası anlaşmaların hükümleri saklıdır.

Kanun Kapsamındaki Uluslararası Koruma Çeşitleri

6458 Sayılı Kanun, uluslararası koruma statülerini üç ana kategoriye ayırmaktadır:

Mülteci: Bu statü, Avrupa ülkelerinde meydana gelen olaylar nedeniyle ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi düşüncelerinden dolayı zulme uğrayacağından haklı sebeplerle korktuğu için vatandaşı olduğu ülkenin dışında bulunan ve bu ülkenin korumasından yararlanamayan veya yararlanmak istemeyen yabancılara veya vatansız kişilere verilir. Bu tanım, Türkiye'nin 1951 Sözleşmesi'ne koyduğu coğrafi sınırlama çekincesini yansıtmaktadır.

Şartlı Mülteci: Avrupa ülkeleri dışında meydana gelen olaylar sebebiyle benzer zulüm korkuları taşıyan yabancılara veya vatansız kişilere verilir. Şartlı mültecinin Türkiye'de kalmasına, üçüncü bir ülkeye yerleştirilene kadar izin verilir.

İkincil Koruma: Mülteci veya şartlı mülteci olarak nitelendirilemeyen, ancak menşe ülkesine veya ikamet ülkesine geri gönderildiği takdirde ölüm cezasına, işkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya muameleye maruz kalacak ya da uluslararası veya ülke genelindeki silahlı çatışma durumlarında ayrım gözetmeyen şiddet hareketleri nedeniyle şahsına yönelik ciddi tehditle karşılaşacak yabancılara veya vatansız kişilere verilir.

Kanun'un Temel İlkeleri ve Uygulama

Geri Gönderme Yasağı (Non-Refoulement): Kanun, 1951 Sözleşmesi'nin temel ilkesi olan geri göndermeme ilkesini açıkça belirtir. "Bu Kanun kapsamındaki hiç kimse, işkenceye, insanlık dışı ya da onur kırıcı ceza veya muameleye tabi tutulacağı veya ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi fikirleri dolayısıyla hayatının veya hürriyetinin tehdit altında bulunacağı bir yere gönderilemez". Bu hüküm, 54. madde kapsamında sınır dışı etme kararı alınacaklar listesi olmasına rağmen, 55. maddede belirtilen hallerde sınır dışı etme kararı alınmayacağını kesin bir şekilde düzenmektedir.

Haklar ve Yükümlülükler: Başvuru sahipleri ve uluslararası koruma statüsü sahipleri, ilköğretim ve ortaöğretim hizmetlerinden faydalanır. İhtiyaç sahibi olanların sosyal yardım ve hizmetlere erişimi sağlanabilir. Sağlık güvencesi olmayan ve ödeme gücü bulunmayanlar, uluslararası koruma başvuru kaydından itibaren bir yıl süreyle genel sağlık sigortasına tabi olabilir. İş piyasasına erişim de düzenlenmiştir; başvuru sahipleri altı ay sonra çalışma izni için başvurabilirken, mülteci veya ikincil koruma statüsü sahipleri statü almasından itibaren çalışabilirler ve kimlik belgeleri çalışma izni yerine de geçer.

Geçici Koruma: Kanun, ülkesinden ayrılmaya zorlanmış, geri dönemeyen ve kitlesel olarak Türkiye'ye gelen yabancılara geçici koruma sağlanabileceğini belirtir. Bu durumlar Cumhurbaşkanlığı tarafından çıkarılacak yönetmelikle düzenlenir.

UNHCR ile İşbirliği: Kanun, uluslararası koruma süreçlerinde Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR), Uluslararası Göç Örgütü ve diğer uluslararası/sivil toplum kuruluşları ile işbirliği yapılacağını vurgulamaktadır. Özellikle, Sözleşme hükümlerinin uygulanmasına nezaret etme görevini yerine getirmesinde UNHCR ile gerekli işbirliği sağlanır. UNHCR'ın başvuru sahiplerine erişimi ve başvurularla ilgili bilgilere ulaşımı da sağlanır.

Kimlik Belgeleri ve Seyahat Belgeleri: Kanun, uluslararası koruma başvuru sahiplerine "Uluslararası Koruma Başvuru Sahibi Kimlik Belgesi" ve mülteci, şartlı mülteci ve ikincil koruma statüsü verilenlere yabancı kimlik numarası içeren kimlik belgesi düzenlenmesini öngörmektedir. Mültecilere Sözleşme'de belirtilen seyahat belgesi verilir.

Mültecilerin Hukuki Durumuna Dair 1951 Sözleşmesi ve 1967 Protokolü

1951 Sözleşmesi, 1948 Evrensel İnsan Hakları Bildirgesi'nin 14. Maddesi'nde yer alan zulümden sığınma hakkını temel alarak, uluslararası mülteci korumasının temel direğini oluşturmaktadır. 

Zira, bu maddeye göre “Herkes zulüm karşısında başka memleketlerden mülteci olarak kabulü talep etmek ve memleketler tarafından mülteci muamelesi görmek hakkını haizdir.  Bu hak, gerçekten adi bir cürüme veya Birleşmiş Milletler prensip ve amaçlarına aykırı faaliyetlere müstenit kovuşturmalar halinde ileri sürülemez.”

Başlangıçta, 1951 Sözleşmesi sadece 1 Ocak 1951'den önce Avrupa'da meydana gelen olaylar nedeniyle sığınan kişilerle sınırlıydı. Ancak, 1967 Protokolü bu coğrafi ve zamansal sınırlamaları kaldırarak Sözleşme'ye evrensel bir kapsam kazandırmıştır.

Sözleşme ve Protokol'ün Temel İlkeleri ve Tanımlar:

Mülteci Tanımı: Sözleşme, "mülteci" terimine tek bir tanım getirmiştir: Irkı, dini, tabiiyeti, belirli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi düşüncesi nedeniyle zulme uğrayacağından haklı bir korku taşıdığı için vatandaşı olduğu ülkenin dışında bulunan ve bu ülkenin korumasından yararlanamayan veya korkusu nedeniyle yararlanmak istemeyen kişidir. Vatansız kişiler için de benzer bir tanım sunulmuştur.

Temel İlkeler: Sözleşme, ayrımcılık yapmama, cezalandırmama ve geri göndermeme (non-refoulement) gibi temel ilkeler üzerine kurulmuştur. Geri göndermeme ilkesi o kadar temeldir ki, bu konuda hiçbir çekince veya sapma yapılamaz. Bu ilke, hiç kimsenin, yaşamının veya özgürlüğünün tehdit altında olacağı bir bölgeye isteği dışında sınır dışı edilemeyeceği veya geri gönderilemeyeceği anlamına gelir. 

Sağlanan Haklar: Sözleşme, mültecilere mahkemelere erişim, ilköğretime erişim, çalışma hakkı ve pasaport niteliğinde bir mülteci seyahat belgesi de dahil olmak üzere belge sağlama gibi temel asgari standartları belirlemiştir.

Uygulama Dışı Tutulma Halleri: Sözleşme, savaş suçları, insanlığa karşı suçlar, ciddi siyasi olmayan suçlar işlemiş kişiler veya Birleşmiş Milletler'in amaç ve ilkelerine aykırı hareketlerden suçlu bulunan kişilere uygulanmaz. Ayrıca, UNHCR dışında başka bir Birleşmiş Milletler kuruluşu (örneğin UNRWA kapsamındaki Filistinli mülteciler) tarafından korunan veya yardım gören kişilere de uygulanmaz.

UNHCR'ın Rolü: Sözleşme ve Protokol uyarınca, devletler UNHCR ile işlevlerinin yerine getirilmesinde işbirliği yapmayı ve özellikle bu belgelerin uygulanmasını denetleme görevini kolaylaştırmayı taahhüt ederler.

Karşılaştırma 

1951 Sözleşmesi ve 1967 Protokolü ile 6458 Sayılı Kanun arasındaki tartışma, temel olarak Türkiye'nin Sözleşme'ye koyduğu coğrafi sınırlama çekincesi ve ulusal hukukundaki buna bağlı özel düzenlemeler etrafında şekillenir.

Coğrafi Sınırlama ve Koruma Çeşitliliği:
1951 Sözleşmesi'nin Evrenselliği: 1951 Sözleşmesi başlangıçta coğrafi sınırlamalar içeriyordu, ancak 1967 Protokolü bu sınırlamaları kaldırarak evrensel bir kapsam kazandırmayı amaçlamıştır. Ancak, Sözleşme, devletlere "1 Ocak 1951'den önce meydana gelen olaylar" terimini "1 Ocak 1951'den önce Avrupa'da meydana gelen olaylar" olarak anlama beyanı yapma imkanı tanımıştır. Türkiye, bu çekinceyi sürdüren az sayıdaki devletten biridir.

6458 Sayılı Kanun'daki Yansıması: Bu coğrafi sınırlama, 6458 Sayılı Kanun'un "mülteci" ve "şartlı mülteci" tanımlarının temelini oluşturur. Kanun, "mülteci" statüsünü yalnızca Avrupa'dan gelenler için tanımlarken, Avrupa dışından gelenler için "şartlı mülteci" statüsünü getirmekte ve bu kişilerin üçüncü bir ülkeye yerleştirilmesini öngörmektedir Bu, Sözleşme ve Protokol'ün getirdiği evrensel kapsamla Türkiye'nin ulusal uygulamasındaki en belirgin farklılıktır.

İkincil Koruma: Sözleşme tek bir "mülteci" tanımına odaklanırken, 6458 Sayılı Kanun "ikincil koruma" statüsünü de sunmaktadır. Bu statü, işkence, ölüm cezası veya silahlı çatışma gibi "ciddi zarar" riskiyle karşılaşacak kişileri kapsamakta ve uluslararası hukukta mülteci tanımına tam uymayan ancak korumaya ihtiyaç duyan kişilere yönelik daha geniş bir koruma şeklidir. Bu, Türkiye'nin uluslararası koruma rejimini çeşitlendirmesini göstermektedir.

Geri Göndermeme İlkesi (Non-Refoulement): Her iki metin de geri göndermeme ilkesini temel ve vazgeçilmez bir hak olarak kabul eder. Türkiye'nin ulusal hukukunda bu ilke sağlam bir şekilde yer almaktadır ve Kanun, bu ilkenin ihlal edilemeyeceği durumlara ilişkin açık maddeler içermektedir.
Uygulama Dışı Tutulma Halleri: Hem 1951 Sözleşmesi hem de 6458 Sayılı Kanun, belirli kişilerin korumadan hariç tutulmasını düzenler. Sözleşme, savaş suçları, insanlığa karşı suçlar, ciddi siyasi olmayan suçlar veya BM amaç ve ilkelerine aykırı hareketlerden suçlu bulunanları hariç tutmaktadır. Ayrıca, UNHCR dışındaki BM kuruluşlarından (örn. UNRWA) koruma görenleri de kapsam dışında bırakmaktadır. 6458 Sayılı Kanun da benzer şekilde Sözleşme'nin 1. maddesinin (F) fıkrasında belirtilen fiillerden suçlu olduğuna dair ciddi kanaat varsa veya Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği dışında başka bir Birleşmiş Milletler organı veya örgütünden halen koruma veya yardım görüyorsa kişiyi uluslararası korumadan hariç tutar. Kanun ayrıca, kamu düzeni veya kamu güvenliği açısından tehlike oluşturan veya Türkiye'de işlenmesi halinde hapis cezası gerektiren suçları işleyen ve sadece cezasını çekmemek için ülkesini terk eden kişileri ikincil korumadan hariç tutabilir.
Haklar ve Entegrasyon: Her iki düzenleme de mültecilere temel haklar tanır. Sözleşme, mahkemelere erişim, ilköğretime erişim, çalışma hakkı ve seyahat belgesi gibi asgari standartları belirler. Kanun 6458, bu hakları daha detaylı bir şekilde tanımlar; eğitim, sağlık hizmetleri ve iş piyasasına erişim gibi konularda somut hükümler içerir. Sözleşme, devletlerin mültecilerin asimilasyonunu ve vatandaşlığa kabulünü kolaylaştırmalarını teşvik eder. 6458 Sayılı Kanun ise yabancılar ve uluslararası koruma statüsü sahiplerinin toplumla karşılıklı uyumlarını kolaylaştırmak amacıyla "uyum faaliyetleri" planlanabileceğini belirtir.
UNHCR'ın Rolü ve İşbirliği: Her iki kaynak da devletlerin UNHCR ile işbirliği yapma yükümlülüğünü vurgulamaktadır. Kanun 6458, UNHCR'ın uluslararası koruma süreçlerinde, başvuru sahiplerine erişimde ve başvuru bilgileri konusunda işbirliği yapmasını açıkça belirtir.
Geçici Koruma Mekanizması: 6458 Sayılı Kanun'un getirdiği önemli bir farklılık, 1951 Sözleşmesi'nde doğrudan yer almayan "geçici koruma" mekanizmasıdır. Bu mekanizma, ülkesinden ayrılmaya zorlanmış ve kitlesel olarak Türkiye'ye gelen yabancılara acil ve geçici koruma sağlamak üzere tasarlanmıştır. Suriye'den gelen mülteciler için uygulanan "geçici koruma" rejimi bu kapsamdadır ve bireysel uluslararası koruma başvurularından farklı bir prosedür izler.
İdari ve Hukuki Süreçler: 6458 Sayılı Kanun, uluslararası koruma başvurularının nasıl yapılacağı (şahsen valiliklere), kaydedilmesi, mülakatların yapılması, başvuruların geri çekilmesi veya geri çekilmiş sayılması, kararların verilmesi ve itiraz yolları (idari itiraz ve yargı yolu) gibi süreçleri detaylı bir şekilde düzenlemektedir. Sözleşme ise bu kadar ayrıntılı idari prosedürler içermemekte, daha çok genel prensipler ve haklar üzerine odaklanmıştır.
Sonuç olarak, 6458 Sayılı Kanun, 1951 Sözleşmesi ve 1967 Protokolü'nün temel ilkelerini, özellikle geri göndermeme yasağını, Türk hukuk sistemine entegre etmiştir. Ancak, Türkiye'nin Sözleşme'ye koyduğu coğrafi sınırlama çekincesi nedeniyle, ulusal mevzuatında "mülteci," "şartlı mülteci" ve "ikincil koruma" gibi farklı statüler tanımlanmıştır. Ayrıca, Kanun kitlesel akın durumları için "geçici koruma" gibi kendi özgün mekanizmalarını da geliştirerek uluslararası mülteci koruma rejimine önemli bir boyut katmaktadır. Bu durum, Türkiye'nin uluslararası yükümlülüklerini yerine getirirken kendi ulusal şartlarını ve mülteci hareketliliğinin dinamiklerini göz önünde bulundurarak bir hukuk sistemi inşa ettiğini göstermektedir.

Av. Ahmet Can 

Mail         : ahmetcan@ahmetcan.av.tr

Whatsapp : 0 532 409 18 85 

Yasal güncellemelerden haberdar olmak için Abone Olun       ⇛        🔁