Yabancı Davacılarda Teminat Yükümlülüğü

Bu kararda davacılar vekilinin talebiyle başlayan ve Karayolları Motorlu Araçlar Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası (ZMSS) poliçesi kapsamındaki bir trafik kazası sonucu vefat eden desteklerinin sürekli iş göremezlik tazminatına ilişkin bir davayı ele almaktadır. 

Yabancılık ve Teminat Yükümlülüğü

Türk hukukunda hak arama özgürlüğü teminat altında olmakla birlikte, yabancı gerçek ve tüzel kişilerin Türk mahkemelerinde dava açarken belirli şartları yerine getirmesi beklenir. 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) m. 48/1 uyarınca, yabancıların yargılama ve takip giderleriyle karşı tarafın zarar ve ziyanını karşılamak üzere mahkemenin belirleyeceği teminatı göstermesi zorunludur. Bu teminat yükümlülüğü, Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m. 114/1-(ğ) bendine göre tamamlanabilir dava şartlarından biridir ve davanın her aşamasında mahkeme tarafından re'sen araştırılır. Teminatın gösterilmemesi halinde dava, dava şartı eksikliğinden usulden reddedilir.

Karşılıklılık İlkesi ve Suriye Uyruklu Davacıların Durumu

MÖHUK m. 48/2, karşılıklılık esasına göre teminat muafiyeti getirilebileceğini belirtir. Karşılıklılık, ikili veya çok taraflı uluslararası anlaşmalarla ya da fiili veya kanuni yollarla sağlanabilir. Davacıların Suriye Arap Cumhuriyeti uyruklu olduğu ve Türkiye ile Suriye Arap Cumhuriyeti arasında 2011 yılında yürürlüğe giren "Hukuki ve Ticari Konularda Adli Yardımlaşma Anlaşması" bulunsa da, 2011 yılından itibaren Suriye'deki iç karışıklıklar ve diplomatik sorunlar nedeniyle bu anlaşmanın uygulaması askıya alınmıştır. Dolayısıyla, bu anlaşma Suriye uyruklular için teminat muafiyeti sağlamamaktadır. Ayrıca, Suriye Arap Cumhuriyeti'nin 1954 tarihli Hukuk Usulüne Dair Lahey Sözleşmesi'ne taraf olmaması nedeniyle bu sözleşme de davacılar bakımından uygulanmamaktadır.

Uluslararası Koruma ve Adli Yardım Bağlamında Teminat

6458 Sayılı Yabancılar Ve Uluslararası Koruma Kanunu'nun (YUKK) 61, 62 ve 63. maddeleri, "mülteci", "şartlı mülteci" ve "ikincil koruma" statülerini tanımlamış ve YUKK m. 88, uluslararası koruma statüsü sahiplerinin karşılıklılık şartından muaf tutulacağını hükme bağlamıştır. Ancak, Suriye'den gelenler için Türkiye'nin 1951 Cenevre Sözleşmesi'ne koyduğu coğrafi çekince ve YUKK m. 61 uyarınca Avrupa ülkelerinden gelmeme durumu nedeniyle davacıların mülteci statüsünde olmadığı sabittir. Davacılar, YUKK m. 91 kapsamında "geçici koruma" altındadır. Geçici koruma yönetmeliğinde, geçici korunanların teminat yükümlülüğünden muaf olduğuna dair açık bir düzenleme bulunmamaktadır.

Bu durumda, Yargıtay tarafından yapılan değerlendirmede, İtiraz Hakem Heyeti'nin davacıların uluslararası koruma statüsünü (şartlı mülteci veya ikincil koruma) verip vermediğini araştırması gerektiği belirtilmiştir. Eğer uluslararası koruma statüsü varsa, YUKK m. 88 uyarınca davacılar teminattan muaf tutulmalıdır. Eğer davacılar geçici koruma altında ise, HMK m. 334 ve devamı maddelerince adli yardımdan yararlanıp yararlanamayacakları, dolayısıyla teminat göstermekten muaf olup olmayacakları belirlenmelidir. Adli yardımdan yararlanamayacak durumda olmaları ve teminattan muaf olmadıklarının anlaşılması hâlinde ise MÖHUK m. 48/1 uyarınca teminat göstermeleri için davacılara kesin süre verilmeli, aksi hâlde davanın usulden reddine karar verilmesi gerekmektedir. İtiraz Hakem Heyeti'nin bu hususları araştırmadan doğrudan davanın esasına girmesi usul hatası olarak değerlendirilmiştir.

Av. Ahmet Can 

Mail         : ahmetcan@ahmetcan.av.tr

Whatsapp : 0 532 409 18 85 

Yasal güncellemelerden haberdar olmak için Abone Olun       ⇛        🔁

T.C.

YARGITAY

4. HUKUK DAİRESİ

E. 2022/16786

K. 2025/579

T. 14.1.2025

DAVA : İtiraz Hakem Heyeti kararı davalı vekili tarafından temyiz edilmekle; kesinlik, süre, temyiz şartı ve diğer usul eksiklikleri yönünden yapılan ön inceleme sonucunda, temyiz dilekçesinin kabulüne karar verildikten ve Tetkik Hâkimi tarafından hazırlanan rapor dinlendikten sonra dosyadaki belgeler incelenip gereği düşünüldü:

KARAR : I. DAVA

Davacılar vekili dava dilekçesinde; 01.08.2021 tarihinde davacıların desteğinin yolcu olduğu davalıya Karayolları Motorlu Araçlar Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası ( ZMSS ) Poliçesi ile sigortalı aracın karıştığı trafik kazası sonucu davacıların desteğinin vefat ettiğini, müvekkillerinin destekten yoksun kaldığını belirterek fazlaya ilişkin hakları saklı kalmak kaydıyla her bir davacı için 1.000,00 TL destekten yoksun kalma tazminatının temerrüt tarihinden işleyecek ticari faizi ile birlikte davalıdan tahsilini talep etmiştir. Davacılar vekili, talebini 430.000,00 TL'ye yükseltmiştir.

II. CEVAP

Davalı vekili cevap dilekçesinde; başvurunun usule uygun yapılmadığını, kaza tespit tutanağında desteğin isminin yer almadığını, müterafik kusur ve hatır indirimi uygulanması gerektiğini, kusur yönünden inceleme yapılması gerektiğini, TRH 2010 Yaşam Tablosu ve %1,8 teknik faiz yöntemiyle tazminatın hesaplanması gerektiğini ve vekalet ücretinin Avukatlık Asgari Ücret Tarifesine göre belirlenecek miktarın beşte biri oranında olması gerektiğini belirterek davanın reddini savunmuştur.

III. UYUŞMAZLIK HAKEM HEYETİ KARARI

Uyuşmazlık Hakem Heyetinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile; davanın kabulüyle davacı eş ...için 244.874,07 TL, baba... için 70.476,62 TL ve anne ... için 114.649,31 TL olmak üzere toplam 430.000,00 TL destekten yoksun kalma tazminatının işleyecek yasal faizi ile davalıdan alınarak davacılara verilmesine karar verilmiştir.

IV. İTİRAZ

Uyuşmazlık Hakem Heyetinin yukarıda belirtilen kararına karşı süresi içinde davalı vekilince itiraz edilmesi üzerine; İtiraz Hakem Heyetinin yukarıda tarih ve sayısı belirtilen kararı ile; davalının itirazının vekalet ücreti yönünden kısmen kabulüne ve kararın düzeltilmesine, diğer itirazların reddine karar verilmiştir.

V. TEMYİZ

A. Temyiz Sebepleri

Davalı vekili temyiz dilekçesinde; tazminat hesabında hesaplama tekniğinin hatalı olduğunu, desteğin sürücü olup olmadığının belli olmadığını ve vekalet ücretinin hatalı hesaplandığını belirtmiştir.

B. Gerekçe

Uyuşmazlık; davalı ... tarafından Karayolları Motorlu Araçlar Zorunlu Mali Sorumluluk Sigortası ( ZMSS ) Poliçesi ile teminat altına alınan aracın karıştığı trafik kazası sonucu ölüm nedeniyle ölenin desteğinden yoksun kalanların destekten yoksun kalma tazminatı talebine ilişkindir.

1. Dosyadaki bilgi ve belgelerden davacıların Suriye Arap Cumhuriyeti uyruklu olduğu anlaşılmaktadır. 5718 Sayılı MÖHUK'un 48. maddesinin birinci fıkrası uyarınca Türk mahkemesinde dava açan, davaya katılan veya icra takibinde bulunan yabancı gerçek ve tüzel kişiler, yargılama ve takip giderleriyle karşı tarafın zarar ve ziyanını karşılamak üzere mahkemenin belirleyeceği teminatı göstermek zorundadırlar. Anılan Kanun, teminat gösterme yükümlülüğü konusunda “yabancılık” ölçütünü esas almış, yabancılar için karşılıklılık esasını ise teminatın istisnası olarak kabul etmiştir. Bu nedenle öncelikle yabancı gerçek veya tüzel kişinin uyruğunda bulunduğu Devlet ile Türkiye Cumhuriyeti Devleti arasında akdi, fiili veya kanuni karşılıklılık bulunup bulunmadığının araştırılması gerekir.

Öte yandan, HMK'nın 114. maddesinin birinci fıkrasının ( ğ ) bendi uyarınca, teminat gösterilmesine ilişkin kararın gereğinin yerine getirilmesi tamamlanabilir dava şartlarındandır. Dava şartı eksikliği davanın usulden reddini gerektiren bir usul kuralı olduğundan dava şartlarının mevcut olup olmadığı, davanın her aşamasında re'sen araştırılacağı gibi taraflar da dava şartı noksanlığını her zaman ileri sürebilirler.

Yine, HMK'nın 85. maddesi uyarınca davacının adli yardımdan yararlanabilecek olması, teminat istenmesinin istisnasını teşkil etmekte olduğu gibi, aynı şekilde HMK'nın 335. maddesinin birinci fıkrasının ( b ) bendi uyarınca yargılama ve takip giderleri için teminat göstermekten muafiyetin de adli yardımın kapsamında olduğu kabul edilmiştir. Bu itibarla, adli yardım konusunda karşılıklılığın bulunduğu devletin vatandaşlarının açacakları veya katılacakları davalarda ve başlatacakları icra takiplerinde teminattan muaf tutulmaları gerekir.

Adli yardım müessesesi, HMK'nın 334 ve devamı maddelerinde düzenlenmiş olup kendisi ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin, gereken yargılama veya takip giderlerini kısmen veya tamamen ödeme gücünden yoksun olan kimselerin, iddia ve savunmalarında, geçici hukuki korunma taleplerinde ve icra takibinde, taleplerinin açıkça dayanaktan yoksun olmaması kaydıyla adli yardımdan yararlanabilecekleri şeklinde belirtilmiştir. Aynı Kanun'un 334. maddesinin son fıkrasında karşılıklılık şartına bağlı olmak kaydıyla yabancıların da adli yardımdan yararlanabilecekleri belirlenmiştir.

Karşılıklılık, iki devlet arasında imzalanan ( iki taraflı ) anlaşma veya iki devletin de taraf olduğu uluslararası ( çok taraflı ) anlaşma ile sağlanabileceği gibi, kanuni veya fiili karşılıklılık şeklinde de sağlanabilir. Türkiye ile davacının uyruğunda bulunduğu Suriye Arap Cumhuriyeti arasında akdedilen Hukuki ve Ticari Konularda Adli Yardımlaşma Anlaşması 09.04.2009 tarihinde imzalanmış, 02.11.2010 tarihli ve 6040 Sayılı Kanun'la onaylanması uygun bulunmuş ve 15.06.2011 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Ancak 2011 yılından itibaren Suriye Arap Cumhuriyetinde meydana gelen iç karışıklıklar ve sınırlarımıza yönelen terör eylemleri dolayısıyla iki ülke arasında yaşanan diplomatik sorunlar neticesinde Türkiye açısından bu iki taraflı anlaşmanın uygulaması askıya alındığından karşılıklılık esası söz konusu değildir.

Belirtmek gerekir ki Suriye Arap Cumhuriyeti, 1954 tarihli Hukuk Usulüne Dair Lahey Sözleşmesi'ne taraf olmadığından davacılar bakımından bu sözleşmenin uygulanma kabiliyeti yoktur. Bunun yanında Birleşmiş Milletler Genel Kurulunda kabul edilen 1951 tarihli Mültecilerin Hukuki Statüsüne İlişkin Cenevre Sözleşmesini ve eki Protokolü, mülteci tabirinin tanımlanması noktasında coğrafi bakımından ( Türkiye, sadece Avrupa'da yaşanan olaylar nedeniyle gelen kişilerin mülteci olarak kabul edilebileceğini belirterek çekince koymuştur. ) ihtirazı kayıtla onayladığından ve 6458 Sayılı Kanun'un 61. maddesi uyarınca Avrupa ülkelerinden gelmediğinden mülteci statüsü bulunmayan davacı bakımından bu Sözleşme ve eki Protokollerin uygulanması da mümkün değildir.

Bu durumda davacının konumu ile ilgili olarak 6458 Sayılı Kanun'a bakmak gerekir. Anılan Kanun'un 61, 62 ve 63. maddeleri uyarınca uluslararası koruma çeşitleri; "mülteci", "şartlı mülteci" ve "ikincil koruma" statüleri şeklinde tanımlanmış, yine aynı Kanun'un 88. maddesinde ise uluslararası koruma statüsü sahibi kişilerin, karşılıklılık şartından muaf tutulacakları hükme bağlanmıştır.

6458 Sayılı Kanun'un 91. maddesinin birinci fıkrasında ise uluslararası koruma statüsü kazanamamış kişiler bakımından geçici koruma statüsü belirlenmiştir. Anılan madde ve bu maddenin uygulama esaslarını belirleyen Geçici Koruma Yönetmeliği'nin 7. maddesinde; ülkesinden ayrılmaya zorlanmış, ayrıldığı ülkeye geri dönemeyen, acil ve geçici koruma bulmak amacıyla kitlesel veya bu kitlesel akın döneminde bireysel olarak sınırlarımıza gelen veya sınırlarımızı geçen yabancılardan haklarında bireysel olarak uluslararası koruma statüsü belirleme işlemi yapılamayan yabancılara uygulanacağı öngörülmüştür. Aynı Yönetmelik'in 7. maddesinin üçüncü fıkrasında da geçici korunanların, Kanuna göre belirlenen uluslararası koruma statülerinden herhangi birini doğrudan elde etmiş sayılamayacağı belirlenmiştir. 6458 Sayılı Kanun'da ve Geçici Koruma Yönetmeliği'nde, geçici koruma sağlananların teminat gösterme yükümlülüğünden ya da karşılıklılık şartından muaf olduklarına dair bir düzenleme yer almadığından geçici koruma sağlananlar, teminat gösterme yükümlülüğünden ve karşılıklılık şartından muaf değildir.

Bu bağlamda Suriye Arap Cumhuriyetinden gelenler, Ekim 2011 tarihinden itibaren İçişleri Bakanlığının 1994 Sayılı Yönetmeliği'nin 10. maddesi gereğince “geçici koruma statüsüne” alınmış, 30.03.2012 tarih ve 62 Sayılı “Yönerge” ile de “geçici koruma” altında oldukları kabul edilmiştir.

Öte yandan Anayasa Mahkemesi; HMK'nın 334. maddesinin üçüncü fıkrasındaki karşılıklılık şartının, kişilerin öznel durumlarını ( statü, ödeme gücü vs. ) dikkate almadan kategorik bir yaklaşımla yabancıların adli yardımdan yararlanmalarına sınırlama getirdiğini, söz konusu yaklaşımın sosyal ve ekonomik durumları itibarıyla ödeme gücü bulunmadığı açıkça anlaşılan yabancı kişilerin sırf karşılıklılık şartı yerine getirilmediği gerekçesiyle dava açma hakkından yoksun bırakılmaları sonucunu doğuracağını, bunun ise mahkemeye erişim hakkı bağlamında ciddi sorunlara yol açabileceğini tespit etmiştir. Bu bağlamda Anayasa Mahkemesi; mütekabiliyet şartının kategorik olarak uygulanması zorunluluğu getirilmek suretiyle hâkime, dava açmak isteyen yabancıların her somut olay özelinde ekonomik ve sosyal durumlarını dikkate alarak gerçekten ödeme gücünden yoksun olup olmadığını değerlendirmesi konusunda herhangi bir takdir yetkisi tanınmamış olması nedeniyle herhangi bir geliri bulunmayan başvurucuların ülke şartlarına göre oldukça yüksek olan mahkeme harç ve masraflarını ödemek zorunda bırakılmalarına, ayrıca devam eden yargılamada gider avansını aşan miktarlardaki masrafları ödeme zorluğuyla karşı karşıya kalmalarına yol açarak tazminat taleplerini yargı mercileri önünde dava konusu yapma ya da devam eden davayı sürdürme imkânlarının ortadan kaldırılması veya bunun ciddi ölçüde zorlaştırılması sonucunu doğurduğu kanaatine ulaşmıştır ( Mohamma Salem Pashto ve Nazı Salem [GK], B. No: 2019/26339, 17.05.2023, § 75, 78 ).

Yukarıda yapılan açıklamalar ışığında, davacıların mülteci statüsünde olmadığı sabit olup mahkemece; öncelikle davacılara 6458 Sayılı Kanun'un 62 ve 63. maddeleri uyarınca uluslararası koruma kapsamında "şartlı mülteci" veya "ikincil koruma" statüsünün verilip verilmediği araştırılarak uluslararası koruma statüsü var ise aynı Kanun'un 88. maddesinin birinci fıkrası uyarınca davacılar karşılıklılık esasından ve teminat göstermekten muaf tutulmalıdır. Davacılar geçici koruma altında ise bu kez ekonomik ve sosyal durumu araştırılmak suretiyle adli yardımdan yararlanıp yararlanamayacağı, dolayısıyla teminat göstermekten muaf tutulup tutulmayacağı belirlenmelidir. Adli yardımdan yararlanamayacak durumda ise ve teminat göstermekten muaf olmadığının anlaşılması hâlinde ise MÖHUK'un 48. maddesinin birinci fıkrası uyarınca, yargılama ve takip giderleriyle karşı tarafın zarar ve ziyanını karşılamak üzere İtiraz Hakem Heyetince takdir olunacak teminatı göstermek üzere, davacılara gerekli ihtarat yapılarak kesin süre verilip verilecek kesin süre içerisinde teminatın gösterilmesi hâlinde davanın esasına girilmesi, aksi hâlde dava şartı yokluğundan davanın usulden reddine karar verilmesi gerekmektedir.

2.Bozma ilamının kapsam ve şekline göre, davalı vekilinin diğer temyiz itirazları şimdilik incelenmemiştir.

SONUÇ : 1- )Yukarıda ( 1 ) numaralı bentte açıklanan nedenlerle davalı vekilinin temyiz itirazlarının kabulüyle temyiz olunan İtiraz Hakem Heyeti kararının BOZULMASINA,

2- )Yukarıda ( 2 ) numaralı bentte açıklanan nedenlerle davalı vekilinin diğer temyiz itirazlarının incelenmesine şimdilik yer olmadığına,

Peşin alınan temyiz harcının istek hâlinde davalıya iadesine,

Dosyanın mahkemeye gönderilmesine, 14.01.2025 tarihinde oybirliğiyle karar verildi.

Av. Ahmet Can 

Mail         : ahmetcan@ahmetcan.av.tr

Whatsapp : 0 532 409 18 85 

Yasal güncellemelerden haberdar olmak için Abone Olun       ⇛        🔁