Yargıtay Karar İncelemesi: Grup Şirketleri, Yurt Dışı Çalışmalar ve İşveren Sorumluluğunun Sınırları

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi E. 2022/17639, K. 2023/11272, T. 11.7.2023

Küreselleşmenin ve uluslararası iş ilişkilerinin artmasıyla birlikte, işçilerin farklı tüzel kişilikler altında ve hatta farklı ülkelerde istihdam edilmesi yaygın bir uygulama haline gelmiştir. Bu durum, özellikle grup şirketleri veya holding yapıları içerisinde, işçilik alacaklarından hangi işverenin ne ölçüde sorumlu olacağı gibi karmaşık hukuki sorunları beraberinde getirmektedir. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi’nin 11 Temmuz 2023 tarihli, 2022/17639 Esas ve 2023/11272 Karar sayılı ilamı, bu türden uyuşmazlıklarda organik bağ, tüzel kişilik perdesinin aralanması, birlikte istihdam ve yabancı ülkede kurulan şirketler aracılığıyla Türk işçi çalıştırılması gibi kritik kavramlara ışık tutarak, hem uygulamacılar hem de akademisyenler için önemli tespitler ve yönlendirmeler içermektedir. Bu incelememizde, söz konusu kararı detaylı bir şekilde analiz ederek, kararın altında yatan hukuki dinamikleri, çözüm bekleyen sorunları ve Yargıtay'ın bu sorunlara yaklaşımını irdeleyeceğiz. Amacımız, kararın iş hukuku dogmatiği ve uygulaması açısından taşıdığı önemi vurgulamak ve benzer uyuşmazlıkların çözümüne katkı sunmaktır.

Olayın Özeti

Dava konusu olay, bir sıva ustasının 13 Ağustos 2015 ile 15 Nisan 2016 tarihleri arasında davalı olarak gösterilen iki Türk inşaat şirketinden birinin Cezayir'deki şantiyesinde, aylık net 1.800,00 Amerikan Doları ücretle çalıştığı iddiasına dayanmaktadır. İşçi, iş sözleşmesinin işveren tarafından haksız bir şekilde feshedildiğini, fesih esnasında ücretlerinin ödeneceği vaadiyle kendisine ibraname ve istifa dilekçesi imzalatıldığını ancak bu belgeler karşılığında herhangi bir ödeme yapılmadığını öne sürmüştür. Ayrıca, çalışma süresi boyunca fazla mesai yaptığını, hafta tatillerinde ve ulusal bayram ile genel tatil günlerinde çalışmasına rağmen bu çalışmalarının karşılığının ödenmediğini ve bakiye ücret alacağı bulunduğunu iddia ederek, ihbar tazminatı, fazla çalışma ücreti, hafta tatili ücreti, ulusal bayram ve genel tatil ücreti ile bakiye ücret alacaklarının davalılardan tahsilini talep etmiştir.

Davalı şirketlerden ilki olan ... Grup İnşaat ve Turizm Yatırımları AŞ (bundan sonra SKN Grup olarak anılacaktır), davacının Cezayir'de, o ülke kanunlarına göre kurulmuş olan SARL SKN ... Şirketi'ne (bundan sonra Cezayir Şirketi olarak anılacaktır) bağlı olarak çalıştığını, kendileriyle davacı arasında bir iş sözleşmesi bulunmadığını, dolayısıyla husumet yokluğu nedeniyle davanın reddi gerektiğini savunmuştur. Diğer davalı şirket olan ... İnşaat Sanayi AŞ (bundan sonra ... AŞ olarak anılacaktır) ise, uyuşmazlıkta yabancılık unsuru bulunduğunu, Türk hukukunun uygulanamayacağını, davacının kendi şirketlerinin işçisi olmadığını ve bu nedenle taraf sıfatlarının bulunmadığını belirterek davanın reddini istemiştir.

Olayın merkezinde, davacının Cezayir'deki bir şantiyede gerçekleştirdiği çalışma ve bu çalışmadan kaynaklanan alacak iddiaları bulunmaktadır. Temel tartışma noktası, davacının fiilen çalıştığı iddia edilen Cezayir Şirketi ile davalı Türk şirketleri arasında işveren sorumluluğunu doğuracak nitelikte bir hukuki bağın (organik bağ, adi ortaklık, birlikte istihdam vb.) bulunup bulunmadığı ve dolayısıyla bu Türk şirketlerinin davacının alacaklarından sorumlu tutulup tutulamayacağıdır. Davacının çalıştığını iddia ettiği projenin niteliği (konut şantiyesi mi, üniversite inşaatı mı?) ve bu projede davalıların bir ortaklığının olup olmadığı da uyuşmazlığın kilit noktalarından biridir.

Mercilerin Çözümü

Uyuşmazlık, İlk Derece Mahkemesi, Bölge Adliye Mahkemesi ve nihayetinde Yargıtay tarafından ele alınmıştır. Her bir yargı merciinin olaya ve hukuki sorunlara yaklaşımı, kararların gerekçeleri ve varsa karşı oy yazıları (bu kararda Yargıtay düzeyinde karşı oy bulunmamaktadır) aşağıda sırasıyla incelenecektir.

İlk Derece Mahkemesi Kararı:

İlk Derece Mahkemesi, yaptığı yargılama neticesinde davanın kısmen kabulüne karar vermiştir. Mahkeme, Türk vatandaşı olan işçinin yurt dışına gönderilmesinde, gönderen kişi ya da şirketin yurt dışındaki yabancı şirket ile organik bağının delillendirilmesi halinde Türk iş hukukunun uygulanması gerektiği prensibinden hareket etmiştir. Bu bağlamda, davalı SKN Grup ile ihbar olunan Cezayir Şirketi arasında organik bağ bulunduğu sonucuna varmıştır. Ancak mahkeme, davacının fiilen davalı şirketler arasında kurulan bir adi ortaklığa ait şantiyede görev yapmadığını tespit etmiştir. İş sözleşmesinin sona erme şekli olarak davacının istifasını kabul etmiş, ancak puantaj kayıtları ve tanık anlatımları ışığında fazla çalışma, hafta tatili ve ulusal bayram genel tatil günlerinde çalışma iddialarını sabit görerek bu alacaklara hükmetmiş, ayrıca işçinin bakiye ücret alacağı bulunduğunu da kabul etmiştir. Diğer davalı ... AŞ yönünden ise, bu şirketin sadece Oulehfayyad bölgesinde şantiyesinin olduğu, davacının bu yöndeki beyanlarının soyut kaldığı ve fiili çalışmanın diğer davalı (SKN Grup ile bağlantılı Cezayir Şirketi) nezdinde geçtiği gerekçesiyle husumetten davanın reddine karar vermiştir.
İlk Derece Mahkemesi'nin gerekçesinde öne çıkan hususlar; organik bağın varlığı halinde Türk şirketinin sorumluluğunun doğabileceği, ancak somut olayda davalılar arasında bir adi ortaklık ilişkisinin davacının çalıştığı yerde ispatlanamadığı ve ... AŞ’nin olayla doğrudan bir bağlantısının kurulamadığıdır.

Bölge Adliye Mahkemesi Kararı:

İlk Derece Mahkemesi kararına karşı hem davacı vekili hem de davalılardan SKN Grup vekili istinaf başvurusunda bulunmuştur.
Davacı vekili, istifa dilekçesinin irade fesadı altında alındığını, ihbar tazminatı talebinin reddinin hatalı olduğunu, emsal kararlarda davalıların müteselsilen sorumlu tutulduğunu ve ... AŞ yönünden davanın reddinin yanlış olduğunu, ayrıca ... AŞ yönünden reddedilen alacak miktarı düşük olmasına rağmen yüksek vekalet ücretine hükmedildiğini ileri sürmüştür.
Davalı SKN Grup vekili ise husumet itirazlarını yinelemiş, yargı yetkisinin Cezayir mahkemelerinde olduğunu, davacının çalıştığı Tipaza bölgesinde müvekkili şirket ile diğer davalı şirket arasında bir adi ortaklık faaliyeti bulunmadığını, ücret miktarının ispatlanamadığını, bakiye ücret hesabının hatalı olduğunu, yemek ve barınma bedelinin fahiş belirlendiğini, net ücrete %5 GSS primi eklenemeyeceğini, fazla çalışma yapılmadığını, alacakların kısmi davaya konu edilemeyeceğini ve zamanaşımına uğradığını belirtmiştir.
Bölge Adliye Mahkemesi, davacının istinaf başvurusunu kabul ederek İlk Derece Mahkemesi hükmünü kaldırmış ve yeniden esas hakkında hüküm kurarak davanın kısmen kabulüne karar vermiştir. Davalı SKN Grup’un istinaf başvurusu ise esastan reddedilmiştir.

Bölge Adliye Mahkemesi'nin gerekçesi şu temel noktalara dayanmıştır:

Uyuşmazlığın Türk hukukuna göre çözümlenmesinde bir isabetsizlik bulunmadığı, işçinin yurt dışına gönderilmesinde gönderen kişi ya da şirketin yurt dışındaki yabancı şirket ile arasında organik bağ bulunması halinde Türkiye'deki kişi veya kişilerin işçinin işvereni kabul edilerek sorumlu tutulacağı (bu nedenle SKN Grup vekilinin istinaf itirazının yerinde olmadığı).

Emsal mahiyetteki kararlarda davalı ... İnş. San. AŞ'nin Tipaza'da üstlendiği bir inşaat yapım işinin (üniversite inşaatı) varlığının tespit edildiği.

Davalı şirketler arasında anılan şantiyede (Tipaza'daki üniversite inşaatı) bir adi ortaklık ilişkisi kurulduğunun ve işçilerin davalılarca "birlikte istihdam" edildiğinin tanık anlatımları ile anlaşıldığı.

Bu nedenlerle davalı ... AŞ yönünden de davanın kabulüne karar verilmesi gerektiği.

Ücret tespiti, ihbar tazminatı reddi, fazla çalışma, hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil ücreti alacaklarının kabulünün dosya içeriğine uygun olduğu.

Bölge Adliye Mahkemesi, İlk Derece Mahkemesi'nden farklı olarak, ... AŞ'yi de sorumlu bulmuş ve bu sorumluluğu emsal dosyalardaki tespitlere, Tipaza'daki bir üniversite inşaatı projesine, davalılar arasında bu projede bir adi ortaklık ilişkisi olduğuna ve "birlikte istihdam" olgusuna dayandırmıştır.

Yargıtay Kararı (Bozma)

Bölge Adliye Mahkemesi kararına karşı davalılar vekilleri temyiz isteminde bulunmuştur. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, yaptığı inceleme sonucunda Bölge Adliye Mahkemesi kararının BOZULMASINA oybirliğiyle karar vermiştir. Yargıtay'ın bozma gerekçeleri, hem davalı SKN Grup hem de davalı ... AŞ yönünden ayrı ayrı ve detaylı bir şekilde ortaya konmuştur.

1. Uyuşmazlık ve Hukuki Nitelendirme: Yargıtay, uyuşmazlığın, davacının dava dışı Cezayir Şirketi'nde geçen çalışmasından davalı SKN Grup ve ... AŞ'nin sorumlu tutulup tutulamayacağı ve davacının talep konusu işçilik hak ve alacaklarına hak kazanıp kazanmadığına ilişkin olduğunu belirtmiştir.
2. İlgili Hukuk: Kararda, HMK'nın ilgili maddelerine ve Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun 22.09.2021 tarihli, 2017/(22)9-3109 E., 2021/1075 K. sayılı organik bağ kavramını açıklayan kararına atıf yapılmıştır.

Bu HGK kararına göre:

Organik bağ, tüzel kişilik perdesinin aralanmasına benzese de, daha geniş bir anlama sahiptir ve varlığı tek başına tüzel kişilik perdesinin aralanmasını gerektirmez.

Perdenin aralanması için sırf alacaklıdan mal kaçırmak ve onu zarara uğratmak amacıyla kötü niyetli işlemler yapıldığının somut verilerle ispatlanması gerekir.

Şirketler arasında ortakların akraba olması veya aynı faaliyeti yürütmesi tek başına organik bağ veya perdenin kaldırılması için yeterli değildir.

Organik bağ; şirket adreslerinin aynı olması, ortaklık yapılarının ve yönetim kurullarının benzerliği, temsilcilerinin aynı olması, faaliyet alanları, hisse devirleri, muvazaalı işlemler gibi hususlar ve somut olayın özellikleri gözetilerek tespit edilebilir.

Tüzel kişilik perdesinin çapraz aralanmasında ise iki şirketin faaliyet alanı, ortaklık yapısı gibi konularda büyük bir kesişme vardır ve üçüncü kişiler nezdinde iktisadi bir bütünlük algısı oluşur; bu algı kötüye kullanılarak bir şirketin borca batırılması veya içinin boşaltılması hakkın kötüye kullanılmasıdır.

3. Değerlendirme (Bozma Gerekçeleri):

Genel İlkeler:

Grup şirketleri veya holdinglerde, işçinin sigorta kaydındaki işveren dışında grubun başka şirketlerine hizmet vermesi veya bilgisi dışında sürekli giriş çıkışlarının yapılması sıkça rastlanan durumlardır.

Sadece şirketler arasında organik bağdan söz edilerek işverenlerin birlikte sorumluluğuna gidilemez. Aynı gruba ait şirketler arasında organik bağ bulunması olağandır.

Hizmetlerin birleştirilmesi için kural olarak farklı tüzel kişiliklerde geçen hizmetler birleştirilemez. İşyeri devri, iş sözleşmesi devri, asıl işveren-alt işveren ilişkisi veya "birlikte istihdam" olgularının somut olarak belirlenmesi gerekir.

Tüzel kişiler arasında sadece organik bağ bulunması, tüm çalışma dönemi alacaklarından her bir tüzel kişinin müteselsilen sorumlu olmasını doğurmaz; zira sadece organik bağ, tüzel kişilik perdesinin kaldırılması için yeterli değildir.

Türk uyruklu kişilerin yabancı ülkelerde, o ülke vatandaşları/şirketleriyle kurdukları şirketler aracılığıyla çalıştırdıkları Türk işçilerinin alacaklarından, yabancı kişinin şirketteki pay durumuna göre Türk firmasının sorumluluğu irdelenmelidir. Eğer yabancı kişinin ortaklığı gerçek bir ortaklık olmayıp, o ülkede iş yapabilmek için salt bir formaliteden ibaretse, işçilik alacaklarına karşı tüzel kişilik perdesinin arkasına sığınmak "hakkın kötüye kullanılması" olarak değerlendirilebilir ve bu durumda Türk firmasının sorumluluğu gündeme gelir.

Davalı Yönünden Değerlendirme:

İlk Derece Mahkemesi, davacının banka hesabına USD ödemelerinin SKN Grup'un eski yönetim kurulu üyesi ve ortağı N.E.B. tarafından yapıldığı ve bir tanığın N.E.B.'nin Cezayir Şirketi'nin ofis direktörü olduğunu beyan etmesi gerekçeleriyle SKN Grup ile Cezayir Şirketi arasında organik bağ kurmuş ve SKN Grup'u sorumlu tutmuştur. Bölge Adliye Mahkemesi de bu yaklaşımı benimsemiştir.

Yargıtay, bu incelemenin hüküm kurmaya yeterli olmadığını, yukarıda belirtilen (1), (2) ve (3) numaralı paragraflardaki ilkeler (organik bağın tek başına yetmemesi, tüzel kişilik perdesinin kaldırılması koşulları, yabancı ortaklığın formalite olup olmadığı ve hakkın kötüye kullanılması) doğrultusunda davacının iddiasının değerlendirilip eksikler giderildikten sonra karar verilmesi gerektiğini belirtmiştir. Bu, **eksik inceleme** nedeniyle bir bozma sebebidir.

Davalı ... AŞ Yönünden Değerlendirme:

İlk Derece Mahkemesi, ... AŞ yönünden davayı husumetten reddetmişti.

Bölge Adliye Mahkemesi ise, emsal dosyalarda ... AŞ'nin Tipaza'da bir üniversite inşaatı işi üstlendiğinin tespit edildiğini, davalı şirketler arasında bu şantiyede adi ortaklık ilişkisi kurulduğunu ve işçilerin davalılarca birlikte istihdam edildiğini tanık anlatımlarına dayanarak kabul etmiş ve ... AŞ'yi sorumlu tutmuştur.

Yargıtay, Bölge Adliye Mahkemesi'nin bu gerekçesini dosya kapsamına uygun bulmamıştır.

Zira:
Dosya içerisinde, davacının çalıştığı iddia edilen şantiyedeki projede davalılar arasında bir ortaklık olduğuna dair yazılı bir delil bulunmamaktadır.

Davalı tanıkları, farklı bir projede (Oulehfayyad) ortaklık olduğunu, ancak davacının bu projede çalışmadığını beyan etmişlerdir.

Dosyadaki bir puantaj kaydında ''Skn Tipiza 169 Konut Şantiyesi'' ibaresi yer almaktadır.

Davalı tanığı A.Z., 169 toplu konut isimli Matariz şehrindeki şantiyede çalıştıklarını belirtmiştir.

Davacı asıl da bir konut projesinde çalıştığını beyan etmiştir.

Bu nedenlerle, Yargıtay, Bölge Adliye Mahkemesi'nin "davalıların Tipaza'da üstlendiği üniversite inşaat yapım işinin varlığının tespit edildiği" yönündeki gerekçesinin dosya kapsamıyla çeliştiğini vurgulamıştır.

Bölge Adliye Mahkemesi'nin yapması gereken araştırmanın, "davacının çalıştığı proje yönünden davalılar arasında bir ortaklık ilişkisi mevcut olup olmadığını ilgili yerlerden (resmi kurumlar, ticaret sicilleri vb.) sorularak" sonucuna göre karar vermek olduğunu belirtmiştir. Bu da ... AŞ yönünden **eksik inceleme** nedeniyle bir bozma sebebidir.

Kabule Göre Hata: Yargıtay ayrıca, davacının davalı ... AŞ yönünden davasını ıslah etmemesine karşın, anılan davalı yönünden (Bölge Adliye Mahkemesince) talep aşılarak karar verilmesinin de hatalı olduğuna işaret etmiştir. Bu, HMK'nın taleple bağlılık ilkesine aykırılık teşkil etmektedir.

Yargıtay, bu gerekçelerle Bölge Adliye Mahkemesi kararını bozarak, dosyanın yeniden incelenmek ve belirtilen eksiklikler giderilmek üzere Bölge Adliye Mahkemesi'ne gönderilmesine karar vermiştir. Kararlar arasındaki temel farklılık, Yargıtay'ın organik bağın varlığını sorumluluk için tek başına yeterli görmemesi, tüzel kişilik perdesinin aralanması için daha ağır koşulların (özellikle hakkın kötüye kullanılması) somut delillerle ispatlanması gerektiğini vurgulaması ve davacının çalıştığı projenin niteliği ile bu projede davalılar arasında iddia edilen ortaklığın yeterince araştırılmadığını tespit etmesidir.

Çözülmesi Gereken Hukuki Problemler

Yargıtay kararının işaret ettiği ve somut olaydan doğan temel hukuki sorunlar şunlardır:

Bir Türk şirketinin (SKN Grup), yurt dışında (Cezayir'de) kurulu başka bir şirkette (SARL SKN ... Şirketi) çalışan işçinin alacaklarından "organik bağ" gerekçesiyle sorumlu tutulmasının koşulları nelerdir?

Organik bağın varlığı, tek başına "tüzel kişilik perdesinin aralanması" ve dolayısıyla ana şirketin sorumluluğu için yeterli midir, yoksa hakkın kötüye kullanılması gibi ek unsurların varlığı mı aranmalıdır?

Yabancı bir ülkede, yerel bir ortakla (kişi veya şirket) kurulan şirketin faaliyetleri kapsamında çalıştırılan Türk işçilerin alacaklarından, Türkiye'deki ana firmanın sorumluluğu hangi şartlarda doğar? (Özellikle yabancı ortaklığın bir "formalite ortaklık" olup olmadığının tespiti)

Farklı tüzel kişiliğe sahip davalı şirketler (... AŞ ve SKN Grup ile ilintili Cezayir Şirketi) arasında, davacının çalıştığı iddia edilen projede bir "adi ortaklık" veya "birlikte istihdam" olgusunun varlığı nasıl ispatlanmalıdır?

Davacının fiilen çalıştığı projenin (konut inşaatı mı, üniversite inşaatı mı?) ve bu projenin hangi davalıyla veya davalıların ortaklığıyla ilişkili olduğunun kesin olarak belirlenmesi nasıl sağlanacaktır?

Tanık beyanları ile dosyadaki yazılı deliller (puantaj kaydı vb.) arasında çelişki olduğunda veya yazılı delil yetersiz kaldığında mahkeme nasıl bir araştırma yapmalıdır?

Bir davalı (örneğin ... AŞ) hakkında dava açılmış ancak daha sonra bu davalıya yönelik talep miktarı (veya sorumluluk iddiası) usulüne uygun bir "ıslah" işlemi yapılmadan genişletilebilir mi? Taleple bağlılık ilkesinin (HMK m.26) bu bağlamdaki işlevi nedir?

Grup şirketleri bünyesinde farklı şirketlerde geçen çalışmaların, işçilik alacakları (kıdem tazminatı, ihbar tazminatı vb.) açısından birleştirilebilmesi için hangi hukuki müesseselerin (işyeri devri, iş sözleşmesi devri, asıl işveren-alt işveren ilişkisi, birlikte istihdam) varlığı aranmalıdır ve bu müesseseler somut olayda nasıl ayırt edilmelidir?

Notlar (Hukuki Analiz ve Değerlendirme)

Bu bölümde, yukarıda listelenen hukuki problemler ve Yargıtay kararında öne çıkan kavramlar, mevzuat, içtihat ve öğreti ışığında daha detaylı bir analize tabi tutulacaktır. Amacımız, hem kararın hukuki temelini derinlemesine incelemek hem de benzer uyuşmazlıklara ışık tutacak çıkarımlar yapmaktır.

1. Organik Bağ, Tüzel Kişilik Perdesinin Aralanması ve Grup Şirketlerinde Sorumluluk

Modern ekonomilerde şirketlerin, etkinliklerini artırmak, riskleri dağıtmak veya farklı pazarlara açılmak amacıyla grup şirketleri veya holding yapıları altında örgütlenmeleri sıkça karşılaşılan bir durumdur. Bu yapılar, hukuken bağımsız tüzel kişiliklere sahip olsalar da, ekonomik ve yönetimsel açıdan birbirleriyle sıkı bir bağ içinde olabilirler. İş hukuku açısından bu durum, özellikle işçinin gerçek işvereninin kim olduğu ve işçilik alacaklarından hangi şirketin veya şirketlerin sorumlu tutulacağı konusunda önemli sorunlar yaratmaktadır. Yargıtay'ın incelediği karar da tam bu noktada önemli tartışmalara kapı aralamaktadır.

Organik Bağ Kavramı ve Yetersizliği:
Yargıtay, kararında sıklıkla "organik bağ" kavramına atıfta bulunmaktadır. Organik bağ, genellikle şirketler arasında yönetim, denetim veya sermaye birliği; aynı veya benzer faaliyet alanlarında çalışma; ortak personel kullanımı; aynı adreste faaliyet gösterme; birbirlerine finansal destek sağlama gibi fiili ve ekonomik birliktelikleri ifade eder. Yargıtay Hukuk Genel Kurulu'nun 2017/(22)9-3109 E., 2021/1075 K. sayılı kararında da belirtildiği üzere, organik bağın varlığı, şirketlerin birbirinden tamamen kopuk ve bağımsız hareket etmediğini gösteren bir emaredir. Ancak Yargıtay, bu kararında ve istikrarlı içtihadında vurguladığı üzere, sadece organik bağın varlığının, bir şirketin borçlarından diğer bir şirketin sorumlu tutulması için tek başına yeterli olmadığını net bir şekilde ortaya koymaktadır. Zira aynı gruba ait şirketler arasında belirli bir düzeyde organik bağın bulunması ticari hayatın doğal bir sonucudur ve bu durum, her bir şirketin ayrı tüzel kişiliği ilkesini ortadan kaldırmaz.

Peki, organik bağ ne zaman hukuki bir sonuç doğurur? Yargıtay'a göre organik bağ, özellikle "tüzel kişilik perdesinin aralanması" veya "birlikte istihdam" gibi diğer hukuki müesseselerin varlığını destekleyen bir unsur olarak dikkate alınabilir. Ancak kendi başına, özellikle de işçilik alacaklarından müteselsil sorumluluk gibi ağır bir sonucu doğurmak için kâfi değildir. Kararda, İlk Derece Mahkemesi ve Bölge Adliye Mahkemesi'nin, davalı SKN Grup ile Cezayir Şirketi arasında organik bağ tespit ederek SKN Grup'u sorumlu tutmasını Yargıtay'ın yetersiz bulması ve daha derin bir inceleme (özellikle hakkın kötüye kullanılıp kullanılmadığı yönünde) talep etmesi bu yaklaşımın bir yansımasıdır.

Tüzel Kişilik Perdesinin Aralanması (Piercing the Corporate Veil):

Tüzel kişilik ilkesi, borçlardan sadece şirketin kendi malvarlığı ile sorumlu olmasını, ortakların ve yönetim kurulu üyelerinin sorumluluğunun ise kural olarak sınırlı olmasını ifade eder. Ancak bu ilke, mutlak ve sınırsız değildir. Tüzel kişilik perdesinin arkasına sığınılarak alacaklıların haklarının ihlal edilmesi, kanuna karşı hile yapılması veya sözleşmeden doğan yükümlülüklerden kaçınılması gibi durumlarda, bu perde aralanarak gerçek menfaat sahiplerine veya tüzel kişiliği kötüye kullananlara ulaşılabilir. Bu müessese, temelini Türk Medeni Kanunu'nun 2. maddesinde düzenlenen dürüstlük kuralı ve hakkın kötüye kullanılması yasağından alır.

Yargıtay'ın kararında atıf yaptığı HGK kararı, tüzel kişilik perdesinin aralanmasının organik bağdan daha dar kapsamlı ve daha ağır koşullara tabi olduğunu vurgular. Perdenin aralanabilmesi için, sadece şirketler arasında bir bağlantı olması yetmez; aynı zamanda tüzel kişiliğin, sırf alacaklıdan mal kaçırmak, onu zarara uğratmak veya sorumluluktan kurtulmak amacıyla kötü niyetli bir şekilde kullanıldığının somut verilerle ispatlanması gerekir. Bu, genellikle şirketlerin içinin boşaltılması, malvarlıklarının muvazaalı işlemlerle başka şirketlere aktarılması, alacaklıları zarara sokacak şekilde kasıtlı olarak borca batık hale getirilmesi gibi durumları içerir.

İncelenen olayda Yargıtay, davalı SKN Grup'un sorumluluğu değerlendirilirken, Cezayir Şirketi ile olan ilişkisinde böyle bir kötü niyetin veya hakkın kötüye kullanılmasının olup olmadığının araştırılmasını istemektedir. Özellikle "Türk uyruklu kişilerin yabancı ülkelerde o ülke vatandaşları ya da şirketleriyle birlikte kurdukları şirketler aracılığıyla aldıkları işler kapsamında çalıştırdıkları Türk işçilerinin alacaklarından yabancı kişinin şirketteki pay durumuna göre Türk firmasının sorumluluğunun irdelenmesi" ve "yabancı kişinin ortaklığının; gerçek bir ortaklık olmayıp o ülkede iş yapabilmek amacıyla salt bir formalitenin yerine getirilmesinden ibaret ise işçilik alacaklarına karşı tüzel kişilik perdesinin arkasına sığınmanın hakkın kötüye kullanılması olarak değerlendirilebileceği" yönündeki tespiti, tüzel kişilik perdesinin aralanması için somut bir inceleme alanı sunmaktadır. Eğer Cezayir Şirketi, SKN Grup'un Cezayir'de iş yapabilmesi için kurulmuş, ekonomik ve yönetimsel olarak tamamen SKN Grup'a bağımlı, göstermelik bir yapı ise ve bu yapı işçilik alacaklarından kaçınmak için kullanılıyorsa, tüzel kişilik perdesinin aralanarak SKN Grup'un doğrudan sorumlu tutulması gündeme gelebilir. Bu, "Neden yurt dışında ayrı bir şirket kuruldu?", "Bu şirketin kendi başına bir ekonomik varlığı ve karar alma mekanizması var mıydı?", "Yabancı ortağın rolü gerçek miydi, yoksa sadece yasal bir gerekliliği mi karşılıyordu?" gibi soruların cevaplanmasını gerektirir.

Birlikte İstihdam (Joint Employment):

Yargıtay kararında değinilen bir diğer önemli kavram "birlikte istihdam"dır. Birlikte istihdam, birden fazla işverenin, tek bir işçinin veya işçi grubunun işverenlik sıfatına ilişkin bazı yetki ve sorumlulukları paylaştığı durumları ifade eder. İşçi, hukuken bir işveren nezdinde çalışıyor görünse de, fiiliyatta başka bir işverenin de emir ve talimatları altında olabilir, onun iş organizasyonuna dahil olabilir veya her iki işverenin ortak faydasına iş görebilir. Bu durumda, işçinin alacaklarından her iki işveren de müteselsilen sorumlu olabilir.

Bölge Adliye Mahkemesi, davalılar arasında Tipaza'daki üniversite inşaatında bir adi ortaklık ilişkisi ve "işçilerin davalılarca birlikte istihdam edildiği" sonucuna tanık anlatımlarına dayanarak varmıştır. Ancak Yargıtay, bu sonuca varılırken yeterli araştırma yapılmadığını belirtmiştir. Birlikte istihdamın tespiti için, işçinin kimden emir ve talimat aldığı, çalışma koşullarını kimin belirlediği, işin sevk ve idaresinin kim tarafından yapıldığı, ücretin kim tarafından ödendiği (veya kimin adına ödendiği), işe alma ve işten çıkarma yetkisinin kimde olduğu gibi unsurların detaylıca incelenmesi gerekir. Somut olayda, davacının hem SKN Grup'un (veya onunla bağlantılı Cezayir Şirketi'nin) hem de ... AŞ'nin ortak bir projesinde, her ikisinin de faydasına ve yönlendirmesiyle çalışıp çalışmadığının netleştirilmesi, birlikte istihdam iddiasının temelini oluşturacaktır. Bu, "Kim davacının günlük iş programını yapıyordu?", "Kimin ekipmanları kullanılıyordu?", "İşin kalitesi ve ilerlemesi kim tarafından denetleniyordu?" gibi soruları gündeme getirir.

2. Yurt Dışında Kurulan Şirketler, Formalite Ortaklıklar ve Hakkın Kötüye Kullanılması

Kararın en dikkat çekici yönlerinden biri, Türk şirketlerinin yabancı ülkelerde, yerel ortaklarla kurdukları şirketler aracılığıyla Türk işçilerini çalıştırmaları durumunda sorumluluklarının nasıl belirleneceğine ilişkin yaptığı değerlendirmedir. Yargıtay, "yabancı kişinin ortaklığının; gerçek bir ortaklık olmayıp o ülkede iş yapabilmek amacıyla salt bir formalitenin yerine getirilmesinden ibaret ise işçilik alacaklarına karşı tüzel kişilik perdesinin arkasına sığınmak hakkın kötüye kullanılması olarak değerlendirilebilir" demektedir. Bu, özellikle yabancı ülkelerin mevzuatları gereği yerel bir ortakla şirket kurma zorunluluğunun bulunduğu durumlarda, bu yerel ortağın sadece kağıt üzerinde kaldığı, fiili yönetimin ve ekonomik kontrolün tamamen Türk şirkette olduğu ve kurulan yabancı şirketin aslında Türk şirketin bir uzantısı veya paravanı olarak işlev gördüğü hallerde önem kazanır.

Bu tür bir "formalite ortaklık" veya "göstermelik şirket" durumunda, işçinin alacaklarından kaçınmak amacıyla bu yapının kullanılması, TMK m.2 anlamında hakkın kötüye kullanılması teşkil edecektir. Mahkemelerin bu durumu tespit ederken, yabancı ortağın şirkete sermaye katkısı, yönetimdeki etkinliği, kâr payı alıp almadığı, ticari risklere katılıp katılmadığı gibi unsurları dikkatle incelemesi gerekir. Eğer yabancı ortak sadece ismen varsa ve tüm kontrol Türk şirketteyse, bu durumda yabancı şirketin tüzel kişiliği bir "perde" olarak kabul edilip, arkasındaki Türk şirketin sorumluluğuna gidilmesi hakkaniyete uygun olacaktır. Bu, "Neden bu özel yabancı ortak seçildi?", "Bu yabancı ortağın inşaat veya ilgili sektörde bir deneyimi, katkısı var mıydı?", "Şirketin kâr-zarar dağılımı nasıl yapılıyordu?" gibi sorularla derinleştirilebilir.

Bu değerlendirme, özellikle uluslararası inşaat, enerji ve hizmet sektörlerinde faaliyet gösteren Türk şirketlerinin yurt dışı operasyonlarındaki işçi istihdam pratikleri açısından önemli sonuçlar doğurabilir.

3. Somut Olayın Deliller ve İspat Yükü Açısından Değerlendirilmesi: Eksik İnceleme Sorunu

Yargıtay'ın bozma kararının temelini "eksik inceleme" oluşturmaktadır. Hem SKN Grup hem de ... AŞ yönünden, mahkemelerin vardığı sonuçların yeterli delil ve araştırmaya dayanmadığı vurgulanmıştır.

Davacının Çalıştığı Projenin ve İşverenin Belirlenmesi:

Davacının hangi projede çalıştığı (konut şantiyesi mi, üniversite inşaatı mı?) ve bu projenin davalılarla olan bağlantısı net değildir. Bölge Adliye Mahkemesi, emsal dosyalara ve tanık beyanlarına dayanarak Tipaza'da bir üniversite inşaatı ve davalılar arasında adi ortaklık kabulü yapmışken, dosyada bulunan bir puantaj kaydında "Skn Tipiza 169 Konut Şantiyesi" ibaresinin yer alması, davacının kendisinin de konut projesinde çalıştığını beyan etmesi ve davalı tanıklarının farklı yönde beyanları ciddi bir çelişki yaratmaktadır. Yargıtay, bu çelişkinin giderilmesi için "davacının çalıştığı proje yönünden davalılar arasında bir ortaklık ilişkisi mevcut olup olmadığını ilgili yerlerden sorularak" araştırılmasını istemektedir. Bu "ilgili yerler", Cezayir'deki resmi kurumlar (Ticaret Sicili, belediyeler, proje izinlerini veren makamlar), Türkiye'deki ilgili bakanlıklar veya yurtdışı müteahhitlik hizmetleriyle ilgili kayıt tutan kurumlar olabilir. Ayrıca, proje sözleşmeleri, hak ediş raporları gibi belgelerin celbi de önem arz edebilir.
Bu durum, işçilik alacakları davalarında "Ne, Nerede, Ne zaman, Nasıl, Neden, Kim" (5N1K) sorularının ne kadar hayati olduğunu göstermektedir. Davacının ne iş yaptığı, neredeki şantiyede, ne zaman (hangi tarihler arasında), nasıl bir iş ilişkisi içinde (hangi işverene bağlı olarak), neden bu işverenlere dava açtığı ve kimin gerçek işvereni olduğu soruları net bir şekilde cevaplanmadan hakkaniyetli bir karar verilmesi mümkün değildir.

İspat Yükünün Dağılımı:

Genel kural olarak işçi, temel iddialarını (çalışma olgusu, ücret miktarı, alacak türleri vb.) ispatla yükümlüdür. İşveren ise, işçinin iddialarının aksini veya ödeme yaptığını ispat etmek durumundadır. Ancak, işverenin kim olduğu gibi temel bir konuda belirsizlik varsa, mahkemenin re'sen araştırma yapma yükümlülüğü daha da önem kazanır. Yargıtay'ın, özellikle davalılar arasındaki hukuki ilişkinin (adi ortaklık, birlikte istihdam vb.) ve davacının çalıştığı projenin netleştirilmesi için ek araştırma talep etmesi, bu yükümlülüğün bir gereğidir.

4. Usul Hukuku Yönünden Değerlendirme: Taleple Bağlılık İlkesi ve Islah

Yargıtay, kabule göre yaptığı bir değerlendirmede, davacının davalı ... AŞ yönünden davasını ıslah etmemesine karşın, Bölge Adliye Mahkemesi'nce bu davalı yönünden talep aşılarak karar verilmesinin hatalı olduğuna işaret etmiştir. Bu, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 26. maddesinde düzenlenen "taleple bağlılık ilkesi" ile ilgilidir. Bu ilkeye göre, hâkim, tarafların talep sonuçlarıyla bağlıdır; ondan fazlasına veya başka bir şeye karar veremez. Davacı, dava dilekçesinde belirttiği taleplerini veya dava değerini ancak "ıslah" yoluyla değiştirebilir veya genişletebilir. Islah, taraflardan birinin yapmış olduğu bir usul işlemini tamamen veya kısmen düzeltmesine imkân tanıyan bir müessesedir.

Eğer davacı, ... AŞ'ye yönelik taleplerini dava sürecinde (örneğin, yeni deliller ortaya çıktıktan sonra) artırmak veya niteliğini değiştirmek istiyorsa, bunu usulüne uygun bir ıslah dilekçesiyle yapmalıydı. Islah yapılmadan talep sonucunun aşılması, savunma hakkının ihlaline de yol açabilir. Yargıtay'ın bu tespiti, usul kurallarına titizlikle uyulmasının önemini bir kez daha vurgulamaktadır.

5. Grup Şirketlerinde Farklı Tüzel Kişiliklerde Geçen Hizmetlerin Birleştirilmesi Sorunu

Yargıtay kararında genel ilkeler kısmında değinilen önemli bir nokta da, "kural olarak aynı gruba ya da holdinge bağlı farklı tüzel kişiliği haiz şirketlerde geçen hizmetlerin birleştirilmesinin mümkün olmadığı"dır. Ancak bu kuralın istisnaları vardır. Hizmetlerin birleştirilmesi ve işçilik alacaklarının (özellikle kıdem tazminatı gibi hizmet süresine bağlı alacakların) hesabında tüm çalışma süresinin dikkate alınabilmesi için, şirketler/işverenler arasında;

İşyeri Devri (İş Kanunu m.6): Bir işyerinin tamamının veya bir bölümünün hukuki bir işlemle başka bir işverene devredilmesi durumunda, devir tarihinde mevcut olan iş sözleşmeleri bütün hak ve borçlarıyla birlikte devralana geçer.

İş Sözleşmesi Devri: İşçinin rızasıyla iş sözleşmesinin bir başka işverene devredilmesi.

Asıl İşveren-Alt İşveren İlişkisi (İş Kanunu m.2): Bir işverenden, işyerinde yürüttüğü mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerde veya asıl işin bir bölümünde işletmenin ve işin1 gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerde iş alan ve bu iş için görevlendirdiği işçilerini sadece bu işyerinde aldığı işte çalıştıran diğer işveren ile iş aldığı işveren arasında kurulan ilişki. Bu durumda asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeri ile ilgili olarak bu Kanundan, iş sözleşmesinden veya alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerinden alt işveren ile birlikte sorumludur.

Birlikte İstihdam: Yukarıda açıklandığı gibi, birden fazla işverenin işçinin işverenlik sıfatına ilişkin yetki ve sorumlulukları paylaşması.

Somut olayda, bu kavramlardan hangisinin veya hangilerinin uygulanabileceği, yapılacak detaylı inceleme ve delil değerlendirmesi sonucunda ortaya çıkacaktır. Örneğin, eğer Cezayir Şirketi ve ... AŞ arasında davacının çalıştığı projede bir adi ortaklık varsa ve her iki ortak da işçinin sevk ve idaresine katılıyorsa, birlikte istihdam söz konusu olabilir. Eğer SKN Grup, Cezayir Şirketi'ni kurup işçileri oraya aktarmışsa ve bu bir işyeri veya iş sözleşmesi devri niteliğindeyse, farklı sonuçlar doğabilir.

6. Milletlerarası Özel Hukuk Boyutu ve Uygulanacak Hukuk

Davalı ... AŞ vekili, uyuşmazlıkta yabancılık unsuru bulunduğunu ve Türk hukukunun uygulanamayacağını savunmuştur. Ancak hem İlk Derece Mahkemesi hem de Bölge Adliye Mahkemesi, organik bağın varlığı halinde Türk iş hukukunun uygulanması gerektiği sonucuna varmıştır. Yargıtay da bu konuda bir bozma nedeni görmemiştir.

Yurt dışında çalışan Türk işçilerinin iş sözleşmelerine uygulanacak hukuk, 5718 sayılı Milletlerarası Özel Hukuk ve Usul Hukuku Hakkında Kanun (MÖHUK) çerçevesinde belirlenir. MÖHUK m.27/1'e göre, iş sözleşmeleri, tarafların açık veya zımni olarak seçtikleri hukuka tabidir. Ancak tarafların hukuk seçimi yapmadığı hallerde, işçinin işini mutaden yaptığı yer hukuku uygulanır. Bununla birlikte, MÖHUK m.27/3, işçinin işini geçici olarak başka bir ülkede yapması halinde, bu geçici çalışma mutad işyeri hukukunun uygulanmasını engellemez der. Ayrıca, halin bütün şartlarına göre sözleşmeyle daha sıkı ilişkili bir hukuk tespit edilirse, o hukuk uygulanabilir. En önemlisi, MÖHUK m.27/4 uyarınca, "Tarafların hukuk seçimi veya işin yapıldığı yer ya da işverenin esas işyeri hukuku uygulanmaksızın, işçiye kendi mutad işyeri hukukunun asgari korumasını sağlayan hükümlerinden daha elverişsiz sonuçlar doğuracaksa, mutad işyeri hukuku uygulanır." Bu hüküm, işçinin korunması ilkesinin güçlü bir yansımasıdır.

Somut olayda, davacı Türk vatandaşıdır, Türkiye'den yurt dışı şantiyeye gönderildiği iddia edilmektedir ve davalılar Türk şirketleridir. Yargıtay'ın yerleşik içtihatlarına göre, yurt dışına Türk şirketleri tarafından götürülen Türk işçilerinin davalarında, özellikle işçi ile işveren arasındaki ilişkinin merkezi Türkiye'de ise ve iş sözleşmesi Türkiye'de yapılmışsa veya işe gönderme Türkiye'den organize edilmişse, Türk iş hukukunun uygulanması kabul edilmektedir. Organik bağ veya tüzel kişilik perdesinin aralanması yoluyla Türk şirketin sorumluluğuna gidildiğinde de, bu sorumluluğun kapsamı yine Türk iş hukukuna göre belirlenecektir.

Sonuç ve Değerlendirme

Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin E. 2022/17639, K. 2023/11272 sayılı kararı, grup şirketleri ve yurt dışı çalışmalar bağlamında işveren sorumluluğunun tespitine ilişkin karmaşık hukuki sorunlara önemli bir ışık tutmaktadır. Karar, özellikle şu temel ilkeleri bir kez daha teyit etmiştir:

Organik Bağın Tek Başına Yetersizliği: Şirketler arasında organik bağın bulunması, bir şirketin borçlarından diğerinin sorumlu tutulması için tek başına yeterli değildir. Bu, ticari hayatın doğal bir gereği olabilir.

Tüzel Kişilik Perdesinin Aralanması İçin Ağır Koşullar: Tüzel kişilik perdesinin aralanarak ana şirketin veya ortakların sorumluluğuna gidilebilmesi için, tüzel kişiliğin alacaklıları zarara uğratmak veya sorumluluktan kaçmak amacıyla kötü niyetli bir şekilde kullanıldığının (TMK m.2 kapsamında hakkın kötüye kullanılması) somut delillerle ispatlanması gerekir.

Yurt Dışı Formalite Ortaklıklar: Yabancı ülkede, yerel mevzuat gereği kurulan ancak fiiliyatta Türk şirketin kontrolünde olan ve sadece bir formaliteden ibaret bulunan ortaklıklar aracılığıyla işçi çalıştırılması ve bu yapının işçilik alacaklarından kaçmak için kullanılması, hakkın kötüye kullanılması olarak değerlendirilebilir ve Türk şirketin sorumluluğunu doğurabilir.

Eksik İncelemeye Dayalı Hüküm Kurulamayacağı: İşverenin kim olduğu, davalılar arasında adi ortaklık veya birlikte istihdam gibi bir ilişkinin bulunup bulunmadığı, davacının fiilen çalıştığı projenin niteliği ve davalılarla bağlantısı gibi temel maddi vakıaların, çelişkiler giderilerek ve gerekli tüm araştırmalar (resmi kayıtlardan bilgi istenmesi, tanıkların dikkatli dinlenmesi, belgelerin incelenmesi) yapılarak netleştirilmesi zorunludur. Mahkemelerin varsayımlara veya yetersiz emsal dosya değerlendirmelerine dayanarak hüküm kurması, Yargıtay tarafından bozma nedeni sayılmaktadır.

Usul Kurallarına Riayet: Taleple bağlılık ilkesi ve ıslah müessesesi gibi temel usul kurallarına titizlikle uyulması, adil yargılanma hakkının bir gereğidir.

Bu karar, alt derece mahkemelerine, benzer uyuşmazlıklarda daha derinlemesine ve titiz bir araştırma yapma, delilleri bütüncül bir şekilde değerlendirme ve özellikle "hakkın kötüye kullanılması" gibi niyet okuması gerektiren durumlarda somut olgulara dayanma sorumluluğunu yüklemektedir. Ayrıca, işverenlere, grup şirketi yapılarında veya yurt dışı operasyonlarında şeffaf ve dürüstlük kuralına uygun hareket etmeleri, işçilerin haklarını koruyacak mekanizmaları kurmaları ve muvazaalı işlemlerden kaçınmaları yönünde dolaylı bir uyarı niteliğindedir.

Hukuk uygulayıcıları açısından bu karar, özellikle organik bağ iddiasının ötesine geçerek tüzel kişilik perdesinin aralanması veya birlikte istihdam gibi daha karmaşık hukuki temellere dayanan iddialarda bulunurken, bu iddiaları destekleyecek somut delillerin toplanmasının ve sunulmasının ne kadar kritik olduğunu göstermektedir. Akademisyenler için ise, küreselleşen iş ilişkilerinde işveren sorumluluğunun sınırlarını ve bu sınırlarda ortaya çıkan hukuki boşlukları veya yorum farklılıklarını tartışmak için zengin bir malzeme sunmaktadır. Özellikle "formalite ortaklık" kavramının iş hukuku sorumluluğuna etkisi, daha fazla incelenmeye açık bir alandır.

Nihayetinde, bu tür kararlar, iş hukukunun dinamik doğasını ve işçinin korunması ilkesi ile ticari hayatın gerekleri arasında adil bir denge kurma çabasını yansıtmaktadır. Yargıtay'ın eksik incelemeye vurgu yaparak dosyayı bozması, maddi gerçeğe ulaşma ve adaletin tecellisi ideallerine hizmet etmektedir.

Av. Ahmet Can

Mail : ahmetcan@ahmetcan.av.tr

Whatsapp : 0 532 409 18 85

Yasal güncellemelerden haberdar olmak için Abone Olun ⇛ 🔁

Diğer Yazılarımız Ve Kararlar:

İşe İade Kararı Sonrası İş Koşullarında Aleyhe Değişiklik: Fiilî Başlatmama Hâli ve Hukuki Sonuçları

Mesleki Yeterlilik Yoksa, Sorumluluk Kaçınılmazdır

Ücret Kesme Cezasında Sınırlar ve Çözüm Önerileri

İşten Çıkarılma Durumunda Haklarınız Neler?

İşçinin Prim Talep Hakkı: Süre ve Çalışma Kriterleri

İş Hayatında İbraname Gerçekten Her Şeyi Siler mi?

Fazla Mesai, Hafta Tatili ve UBGT Ücretleri: İşverenin Delil Sorumluluğu ve Tanık Beyanlarının Hukuki Önemi