Yabancılar hukuku, Türkiye'de yabancıların ülkeye girişleri, kalışları, ülkeden çıkışları ile Türkiye'den uluslararası koruma talep eden yabancılara sağlanacak korumanın kapsamını ve uygulanmasına ilişkin usul ve esasları düzenleyen hukuk dalıdır. Bu alan, hem ulusal mevzuat olan 6458 Sayılı Yabancılar Ve Uluslararası Koruma Kanunu'na hem de Türkiye'nin taraf olduğu 1951 Mültecilerin Hukuki Durumuna Dair Cenevre Sözleşmesi ve 1967 Protokolü gibi uluslararası anlaşmalara dayanmaktadır.

İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi (İHEB) ise, uluslararası mülteci korumasının temelini oluşturan 1951 Mülteci Sözleşmesi'nin 14. maddesine dayanmaktadır. İHEB'nin 14. maddesi, herkesin zulüm karşısında başka ülkelerden mülteci olarak kabul edilme ve mülteci muamelesi görme hakkına sahip olduğunu belirtirken, bu hakkın adi suçlardan veya Birleşmiş Milletler'in ilke ve amaçlarına aykırı faaliyetlerden kaynaklanan kovuşturmalar durumunda ileri sürülemeyeceğini ifade eder. 

Yabancılar hukuku, özellikle uluslararası koruma bağlamında, aşağıdaki temel kavram ve ilkeleri içerir:

Temel Tanımlar ve Uluslararası Koruma Çeşitleri:
Yabancı: Türkiye Cumhuriyeti Devleti ile vatandaşlık bağı bulunmayan kişi olarak tanımlanır.

Uluslararası Koruma: Mülteci, şartlı mülteci veya ikincil koruma statüsünü ifade eder.

Mülteci: 1951 Sözleşmesi'ne göre mülteci, ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi düşünceleri nedeniyle zulme uğrayacağından haklı sebeplerle korktuğu için ülkesi dışında bulunan ve korumasından yararlanamayan veya yararlanmak istemeyen kişidir. Türkiye'nin mevzuatında, "mülteci" statüsü Avrupa ülkelerinde meydana gelen olaylar nedeniyle zulüm korkusu taşıyan yabancılara verilmektedir. Bu, 1951 Sözleşmesi'nin başlangıçtaki coğrafi sınırlamasına uygun bir yaklaşımdır. 1967 Protokolü, 1951 Sözleşmesi'nin coğrafi ve zamansal sınırlarını kaldırarak evrensel kapsam sağlamayı amaçlamış olsa da, bazı devletler bu coğrafi sınırlamayı sürdürmüştür.

Şartlı Mülteci: Avrupa ülkeleri dışında meydana gelen olaylar sebebiyle yukarıdaki mülteci tanımına uyan yabancılar veya vatansız kişilere verilen statüdür. Şartlı mültecilerin Türkiye'de kalmasına, üçüncü bir ülkeye yerleştirilinceye kadar izin verilir.

İkincil Koruma: Mülteci veya şartlı mülteci olarak nitelendirilemeyen ancak menşe veya ikamet ülkesine gönderilmesi halinde ölüm cezasına, işkenceye, insanlık dışı/onur kırıcı muameleye veya silahlı çatışma durumlarında ayrım gözetmeyen şiddet nedeniyle ciddi tehditle karşılaşacak yabancı veya vatansız kişilere verilen statüdür.

Vatansız Kişi: Hiçbir devlete vatandaşlık bağıyla bağlı bulunmayan ve yabancı sayılan kişidir. Vatansızlığı tespit edilenlere Türkiye'de yasal ikamet hakkı sağlayan "Vatansız Kişi Kimlik Belgesi" düzenlenir.

Özel İhtiyaç Sahipleri: Refakatsiz çocuklar, engelliler, yaşlılar, hamileler, beraberinde çocuğu olan yalnız anne/baba veya işkence, cinsel saldırı ya da diğer ciddi psikolojik, bedensel veya cinsel şiddete maruz kalmış kişilerdir. Bu kişilere hak ve işlemlerde öncelik tanınır ve hasarlarını giderecek tedavi imkanı sağlanır.

Refakatsiz Çocuk: Sorumlu bir yetişkinin refakati bulunmaksızın Türkiye'ye gelen veya giriş yaptıktan sonra refakatsiz kalan çocuktur. Çocuk Koruma Kanunu hükümleri uygulanır ve çocuğun yüksek yararı gözetilir.

Temel İlkeler ve Haklar:
Geri Gönderme Yasağı (Non-Refoulement): Bu ilke, uluslararası koruma hukukunun en temel taşlarından biridir. Hiç kimse, işkenceye, insanlık dışı veya onur kırıcı ceza veya muameleye tabi tutulacağı veya ırkı, dini, tabiiyeti, belli bir toplumsal gruba mensubiyeti veya siyasi fikirleri dolayısıyla hayatının veya hürriyetinin tehdit altında bulunacağı bir yere gönderilemez. Bu prensip o kadar temeldir ki, 1951 Sözleşmesi'ne hiçbir çekince veya istisna getirilemez.

Ayrım Gözetmeme (Non-Discrimination): Sözleşme hükümleri ırk, din veya menşe ülke ayrımı yapılmaksızın uygulanır. Uluslararası insan hakları hukukundaki gelişmelerle cinsiyet, yaş, engellilik, cinsel yönelim veya diğer yasaklı ayrımcılık nedenleri de pekiştirilir.

Cezalandırmama (Non-Penalization): Yasal giriş veya kalış kurallarını ihlal eden mülteciler, belirli istisnalar dışında, yasa dışı girişleri veya kalışları nedeniyle cezalandırılmamalıdır. Bu, sığınma arayışının bazen göç kurallarını ihlal etmeyi gerektirebileceği gerçeğini tanır.

Erişim Hakları: Mültecilere mahkemelere erişim, ilköğretim, çalışma ve kimlik ve seyahat belgesi sağlama gibi temel haklar tanınır.

Sağlık ve Sosyal Yardım: Başvuru sahipleri ve uluslararası koruma statüsü sahipleri ile aile üyeleri ilköğretim ve ortaöğretim hizmetlerinden faydalanır. İhtiyaç sahiplerinin sosyal yardım ve hizmetlere erişimi sağlanabilir. Sağlık güvencesi olmayan ve ödeme gücü bulunmayanlar, başvuru kaydından itibaren bir yıl süreyle genel sağlık sigortası hükümlerine tabidir; özel ihtiyaç sahipleri için süre sınırı aranmaz.

Çalışma Hakkı: Uluslararası koruma başvurusu sahipleri, başvuru tarihinden altı ay sonra çalışma izni için başvurabilir. Mülteci veya ikincil koruma statüsü sahipleri ise statü aldıklarından itibaren bağımlı veya bağımsız olarak çalışabilirler ve kimlik belgeleri çalışma izni yerine de geçer. İş piyasasına erişim sınırlamaları getirilebilir ancak Türkiye'de üç yıl ikamet eden veya Türk vatandaşıyla evli/çocuğu olan mülteci/ikincil koruma statüsü sahipleri için bu sınırlamalar uygulanmaz.

Seyahat Belgesi: Mültecilere, 1951 Sözleşmesi'nde belirtilen seyahat belgesi düzenlenir.

Uluslararası Korumadan Hariç Tutulma:
Bazı kişiler uluslararası koruma kapsamı dışında tutulabilir. Bunlar arasında savaş suçları, insanlığa karşı suçlar, ciddi siyasi olmayan suçlar veya Birleşmiş Milletler'in amaç ve ilkelerine aykırı eylemlerde bulunduğuna dair ciddi nedenler bulunanlar yer alır. Ayrıca, Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR) dışında başka bir Birleşmiş Milletler organından veya örgütünden halihazırda koruma veya yardım gören kişiler de hariç tutulur (örneğin, Filistinli mülteciler için UNRWA).

İdari Usuller:
Başvuru Süreci: Uluslararası koruma başvuruları valiliklere bizzat yapılır. Yasa dışı giriş veya kalış nedenlerini açıklayanlar hakkında cezai işlem yapılmaz.

Mülakat: Etkin ve adil bir karar verebilmek amacıyla başvuru sahibiyle bireysel mülakatlar yapılır. Başvuru sahibi, başvurusunu destekleyecek tüm bilgi ve belgeleri sunmakla yükümlüdür.

Hızlandırılmış Değerlendirme: Bazı durumlarda (örneğin sahte belge kullanımı, kimlik tespiti güçlüğü, kamu düzeni/güvenliği tehdidi) başvurular hızlandırılmış olarak değerlendirilebilir. Ancak refakatsiz çocukların başvuruları hızlandırılmış olarak değerlendirilemez.

Kabul Edilemez Başvurular: Başvurular, aynı gerekçe öne sürülerek yenilenmesi veya kişinin "ilk iltica ülkesi" ya da "güvenli üçüncü ülke" olarak nitelendirilen bir ülkeden gelmesi halinde kabul edilemez olarak değerlendirilebilir.

Statünün Sona Ermesi ve İptali: Uluslararası koruma statüsü, kişinin gönüllü olarak ülkesinin korumasına tekrar başvurması, yeni bir vatandaşlık edinmesi veya statü verilmesine neden olan koşulların ortadan kalkması gibi durumlarda sona erer. Sahte belge, hile veya yanıltıcı beyanlarla statü elde edildiğinin anlaşılması veya kişinin hariç tutulması gerektiği anlaşılan durumlarda ise statü iptal edilir.

Gönüllü Geri Dönüş: Gönüllü olarak geri dönmek isteyen başvuru sahiplerine ve statü sahiplerine ayni ve nakdi destek sağlanabilir.

Uluslararası İşbirliği ve Gözetim:
Devletler, Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR) ile mülteci korumasına ilişkin uluslararası sözleşmelerin uygulanmasını denetleme görevinde işbirliği yapmayı taahhüt ederler. UNHCR'nin uluslararası koruma başvurusunda bulunmuş kişilere erişimi ve başvurularıyla ilgili bilgilere erişimi sağlanır.

Yabancılar hukuku aynı zamanda, yabancıların topluma uyumunu kolaylaştırmak amacıyla uyum faaliyetleri, dil kursları ve bilgilendirme etkinlikleri gibi konuları da içerir. Tüm yabancıların ve uluslararası koruma statüsü sahiplerinin bilgi ve belgelerinde gizlilik esastır.

Av. Ahmet Can 

Mail         : ahmetcan@ahmetcan.av.tr

Whatsapp : 0 532 409 18 85 

Yasal güncellemelerden haberdar olmak için Abone Olun       ⇛        🔁