Mahkemelerce Hükmedilen Tazminatlar: Enflasyonun Yarattığı Değer Kaybına Karşı Tazminat Hakkı
Mahkemelerce Hükmedilen Tazminatlar: Enflasyonun Yarattığı Değer Kaybına Karşı Tazminat Hakkı
Ekonomik istikrarsızlıklar ve yüksek enflasyon, mahkemelerce hükmedilen tazminatların zamanla değer kaybetmesine yol açmaktadır. Bu durum, alacak hakkına sahip bireylerin mağduriyetine neden olmakta ve mülkiyet hakkını ihlal etmektedir. Tazminatların değerinin korunması için yasal düzenlemeler ve Anayasa Mahkemesi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) aldığı kararlar, alacakların enflasyon karşısındaki değer kaybının nasıl telafi edileceğine dair önemli ipuçları sunmaktadır. Anayasa Mahkemesi de enflasyonun, bu alacak tazminatların değerini ciddi ölçüde aşındırdığı ve mağduriyet yarattığını dikkate almaktadır. Zira, enflasyon karşısında alacakların değeri düştükçe, mahkemelerce hükmedilen tazminatlar bireylerin mülkiyet hakkını koruyamamaktadır. 💼💰
Tazminatın Değer Kaybı: Sorunun Temeli Nedir?
Tazminatlara ilişkin temel sorun, uzun süren mahkeme süreçlerinde karar verilen miktarın, enflasyon karşısında hızla değer kaybetmesidir. Örneğin, bir alacak veya tazminat davası yıllarca sürebilir ve bu süreçte, alacağın veya tazminatın miktarı sabit kalırken paranın satın alma gücü düşebilir. Bu durumda, mahkemelerce hükmedilen miktar, ödeme günü geldiğinde gerçek anlamda mağdurun zararını karşılamayabilir. Bu adil denge ilkesine ve mülkiyet hakkına aykırıdır.
Mülkiyet Hakkı ve Tazminatların Enflasyon Karşısında Korunması
Anayasa'nın 35. maddesi herkesin mülkiyet hakkına sahip olduğunu belirtirken, bu hakkın ancak kamu yararına uygun olarak sınırlandırılabileceğini vurgulamaktadır. Ancak alacak veya tazminatların geç ödenmesi durumunda, enflasyon nedeniyle mülkiyet hakkının zarar görmesi, Anayasa Mahkemesi'nin verdiği kararlarla mülkiyet hakkı ihlali olarak kabul edilmiştir.
Örneğin, Volkan Kahrıloğlu başvurusu ((Volkan Kahırlı, B. No: 2019/22730, 16/3/2022, § …) incelendiğinde, tazminatın ödenmesi sürecindeki uzun gecikme ve enflasyonun bu tazminatı eritmesi sonucu, kişilerin maddi kayba uğraması mülkiyet hakkının ihlali olarak değerlendirilmiştir.
Enflasyon ve Adil Denge İlkesi
Mahkemeler, tazminatların enflasyon karşısında aşırı ölçüde değer kaybetmesinin, adil denge ilkesine aykırı olduğuna karar vermektedir. Adil denge, kamunun yararı ile bireyin mülkiyet hakkı arasında kurulması gereken dengedir. Eğer devlet, ödemeleri geç yaparak bu hakkı ihlal ediyorsa, kişiye aşırı bir külfet yüklenmiş olur ve mülkiyet hakkı zedelenir.
Bu konuda, AİHM'in Angelov vs. Bulgaristan davası emsal nitelikte olup, gecikmiş ödemelerde enflasyon farkının göz önünde bulundurulması gerektiği şöyle vurgulanmıştır. “Üstelik bu dönemde meydana gelen yüksek enflasyon ve ulusal para birimindeki değer kaybı nedeniyle başvurucu, gecikme faizi bu zararı telafi edemeden borcunun değerinin düştüğünü görmüştür. Mahkeme bu bağlamda, 1 No'lu Protokol'ün 1. maddesinin, Devletleri enflasyonun etkilerini telafi etmek ve tasarrufların, borçların veya diğer varlıkların değerini korumak için önlemler alma zorunluluğu getirmediğini gözlemlemektedir (bkz. ON / Bulgaristan (k.k.) , No. 35221/97 , 6 Nisan 2000), bu davada, başvuranın borcunun amortismanının, icradaki yetkililere atfedilebilen bir gecikme nedeniyle ağırlaştığı gerçeği ortadadır” (ANGELOV / DAVA BULGARİSTAN, Başvuru No: 44076/98)
Yine Almeida Garrett kararında, devletin, bireyin tazminat alacağını enflasyon nedeniyle eritmeksizin tam olarak karşılaması gerektiğine hükmedilmiştir. “Mahkeme, tazminatın, değerini düşürmeye müsait çeşitli koşullara, örneğin makul olmayan gecikmeye atıfta bulunulmadan ödenmesi halinde, tazminatın yeterliliğinin azalacağını yinelemektedir (bkz. 9 Temmuz 1997 tarihli Akkus v. Türkiye kararı, Raporlar 1997-IV, s. 1309-10, § 29). Gecikmenin tartışmasız bir şekilde Devlete atfedilmesi mümkündür ve ne yetkililerin bu alandaki faaliyetlerinin karmaşıklığı ne de tazminat almaya hak kazanan kişi sayısı, burada yaşanan gecikme kadar uzun bir gecikmeyi haklı çıkaramaz.”ALMEIDA GARRETT, MASCARENHAS FALCÃO VE DİĞERLERİ v. PORTEKİZ (Başvuru No. 29813/96 ve 30229/96)
Ayrıca Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’nin uluslararası kararları da, enflasyon nedeniyle bireylerin haklarının zedelenmemesi için devlete yükümlülükler yüklenmiş, tazminatların gecikme faizi ile birlikte ödenmesi gerektiği belirtilmiştir
Alacakların Korunması: Tazminatın Değer Kaybı Nasıl Telafi Edilmeli?
Alacak veya tazminatların enflasyon karşısındaki değer kaybı, başvurucuya orantısız bir yük oluşturur. Bu gibi durumlarda, mahkemeler, hükmedilen tazminatın geç ödenmesi halinde gecikme faizi uygulanmasını öngörmektedir. Ancak, bu faizin her zaman yeterli olmadığı, bazen enflasyonun tazminatın gerçek değerini tamamen erittiği çok açık gözlemlenmektedir.
Munzam Zarar Davası Açılabilir
Munzam zarar kavramı, Türk Borçlar Hukuku'nda, bir borcun geç ifa edilmesi veya hiç ifa edilmemesi durumunda ortaya çıkan zararın ötesinde, ek olarak meydana gelen zarar anlamına gelir. Genellikle bir alacaklının, sözleşmenin zamanında yerine getirilmemesi sonucu doğrudan uğradığı zarar haricinde, dolaylı olarak uğradığı daha fazla zararı ifade eder. Bu zarar, temerrüt faizinin karşılamadığı ek zararlar olarak nitelendirilir.
Örnek vermek gerekirse, bir ticari sözleşmede borçlunun yükümlülüğünü yerine getirmemesi nedeniyle alacaklının sadece ana parayı değil, bu geç ifa nedeniyle iş yapamayıp kaçırdığı fırsatlar veya doğrudan uğradığı ek maddi kayıplar da munzam zarar kapsamına girer. Bu zararların tazmini, zarar gören tarafın, zararı ispat etmesine bağlıdır. Munzam zarar, temerrüt faizi dışında kalan ve ayrı olarak talep edilebilen bir tazminat türüdür. Bu davadaki en önemli sorun zarar görenin bu ek zararı somut olarak kanıtlamasıdır. Bu konuda Yargıtay Hukuk Genel Kurulu E. 2017/18-2800 K. 2021/1629 T. 9.12.2021 kararı yol göstericidir.
Kısacası munzam zarar, temerrüt faizi dışındaki ek zararları ifade eder ve talep edilebilmesi için doğrudan ifa edilmeyen borç yüzünden oluşan somut zararın varlığı gereklidir.
Anayasa Mahkemesi’ne Bireysel Başvuru Yapılabilir
Bu başvuruda, mahkemece hükmedilen alacağın değer kaybına uğratılarak ödenmesi nedeniyle mülkiyet hakkının; yargılamanın uzun sürmesi nedeniyle de makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiği iddiaları ileri sürülür.
Anayasa Mahkemesi ve AİHM'in Kararlarının Önemi
Anayasa Mahkemesi, mülkiyet hakkı ve adil yargılanma hakkı gibi temel hakları koruma altına alırken, geciken ödemelerde bireyin haklarının enflasyon karşısında korunmasının önemini sık sık vurgulamaktadır. Bu konuda biraz önce belirttiğimiz kararlara ilave olarak şu kararlar da bu hususlar yer almaktadır.
(VOLKAN KAHIRLI, B. NO: 2019/22730, 16/3/2022, § …)
(FERDA YEŞILTEPE [GK], B. NO: 2014/7621, 25/7/2017, § …)
(MEHMET AKDOĞAN VE DIĞERLERI, B. NO: 2013/817, 19/12/2013, § …)
(AKEL GIDA SAN. VE TIC. A.Ş., B. NO: 2013/28, 25/2/2015, § …)
(HÜSEYIN BAHÇECI, B. NO: 2020/20196, 19/12/2023, § …)
Sonuç
Sonuç olarak, yüksek enflasyon ve ekonomik istikrarsızlık dönemlerinde, mahkemelerce hükmedilen tazminatların değer kaybetmesi, bireylerin mülkiyet ve adil yargılanma haklarını doğrudan etkilemektedir. Tazminatın ödenmesi sürecindeki gecikmeler, enflasyonun bu tazminatı eritmesiyle birlikte hak sahipleri için orantısız bir yük oluşturmaktadır. Anayasa Mahkemesi ve AİHM'in kararları, bu sorunun giderilmesi için devlete ve yargı makamlarına önemli sorumluluklar yüklemektedir. Özellikle mülkiyet hakkının korunması ve adil yargılanma hakkı çerçevesinde tazminatların enflasyon karşısında değer kaybetmemesi gerektiği, ulusal ve uluslararası içtihatlarla sabittir.
Kanaatimizce, enflasyonun yarattığı bu zararların tazmin edilmesi için üç önemli çözüm yolu mevcuttur. İlki, gecikme faizinin enflasyonun gerçek etkisini karşılayacak şekilde düzenlenmesi ve sürekli güncellenmesidir. Ancak bu yol çok yavaş ve geç işletilmektedir. İkincisi ise, ek zararların ortaya çıktığı durumlarda munzam zarar kavramının devreye sokularak zarar görenin bu ek zararları talep edebilmesidir. Son olarak ise Anayasa Mahkemesi’ne bireysel başvuru yoluna gitmektir. Bu bağlamda, Anayasa Mahkemesi dışında yerel mahkemelerin, istinaf mahkemelerinin, Yargıtay ve Danıştay'ın, mülkiyet hakkını ihlal eden gecikmelerin telafisi için net içtihatlar oluşturması, tazminatların ekonomik değerini koruyarak bireylerin mağduriyetini gidermek adına elzemdir.
Mail : ahmetcan@ahmetcan.av.tr
Whatsapp: 0 532 409 18 85
Yasal güncellemelerden haberdar olmak için Abone Olun ⇛ 🔁
Bu konudaki Diğer Yazılarımız Ve Kararlar:
Enflasyon Nedeniyle Değer Kaybı Tazminatı Davası
Yüksek Enflasyon Nedeniyle Temerrüt Faizini Aşan Zararın Ek Tazminat Davasıyla Alınabilmesi
Mahkemelerce Hükmedilen Tazminatlar: Enflasyonun Yarattığı Değer Kaybına Karşı Tazminat Hakkı